Yaxşı yatmaq getdikcə çətinləşir: istidən tutmuş sosial şəbəkə trendlərinədək yuxumuzu nə pozur?
İqlim dəyişikliyi, iş rejimi, rəqəmsal texnologiyalar və sosial şəbəkələr insanların keyfiyyətli yuxusuna mane olur. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, sağlam yuxu yalnız insanın şəxsi məsuliyyəti deyil — bunun üçün iş yerlərindən tutmuş səhiyyə sisteminədək daha geniş tədbirlər görülməlidir.
Yuxu sadəcə günün sonunda yorğunluqdan xilas olmaq vasitəsi deyil. Bu müddətdə orqanizm toxumaları bərpa edir, beyin tullantılarını təmizləyir və yaddaşın möhkəmlənməsi üçün vacib proseslər baş verir. Keyfiyyətli yuxu həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığın əsas şərtlərindən biridir.
Lakin getdikcə artan temperatur, rəqəmsal texnologiyalardan həddindən artıq istifadə və günün istənilən saatında işləmək tələbi insanlara rahat gecə yuxusu almağı çətinləşdirir.
“Journal of Sleep Research” jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər yuxu probleminin yalnız fərdi vərdişlərlə bağlı olmadığını vurğulayırlar. Onların fikrincə, insanların kifayət qədər və bərpaedici yuxu almasına təsir göstərən sosial və iqtisadi şərait də dəyişməlidir.
Nottingem Trent Universitetinin psixologiya və yuxu üzrə müəllimi, tədqiqatın həmmüəlliflərindən Fran Pilkington-Çeninin sözlərinə görə, Avropada yuxu sağlamlığı üçün bir neçə problem eyni vaxtda meydana çıxır.
İnsanlar yuxunun əhəmiyyətini başa düşsələr də, iqlim dəyişikliyi, texnologiya, növbəli iş, şəhər mühiti və yanlış məlumatların birləşərək yuxunun keyfiyyətinə necə təsir etdiyini çox vaxt nəzərə almırlar.
Tədqiqat müəllifləri problemin həlli üçün yalnız insanlara fərdi tövsiyələr verməklə kifayətlənməməyi, dövlət siyasəti, səhiyyə, təhsil, biznes və ətraf mühitin planlaşdırılması sahələrində əlaqələndirilmiş tədbirlər görməyi təklif edirlər.
İsti gecələr yuxunun əsas düşmənlərindən birinə çevrilir
Yuxuya mane olan amillər arasında temperaturun yüksəlməsi xüsusi narahatlıq doğurur. Avropa dünyanın ən sürətlə istiləşən qitəsidir və gecələrin getdikcə daha isti keçməsi orqanizmin normal soyuma prosesini çətinləşdirir.
Nəticədə insanın yuxuya getməsi gecikir, gecə ərzində oyanmaların sayı artır və yuxunun keyfiyyəti aşağı düşür. Problemi təkcə istilik yaratmır. Şəhərlərdə nəqliyyat səs-küyü, havanın çirklənməsi və gecə süni işıqlandırması da rahat yuxuya mane olur. İqlim dəyişikliyi ilə bağlı narahatlıq və ekstremal hava hadisələri isə insanların psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Üstəlik, bu problemlər hamıya eyni dərəcədə təsir etmir. Yaxşı izolyasiya olunmayan evlərdə yaşayanlar, soyutma sistemlərinə pul xərcləyə bilməyənlər və sıx məskunlaşmış mənzillərdə yaşayan insanlar rahat yatmaq üçün daha çox çətinliklə üzləşirlər.
Qaçqınlar və məcburi köçkünlər də yüksək temperatur, səs-küy, süni işıq və şəxsi məkanın çatışmazlığı kimi problemlərə daha çox məruz qala bilərlər. Beləliklə, keyfiyyətli yuxu məsələsi yalnız sağlamlıq deyil, həm də yaşayış şəraiti və sosial bərabərlik problemidir.
“Yuxunu mükəmməlləşdirmək” cəhdi özü də problem yarada bilər
Son illərdə yuxunun keyfiyyətini izləmək üçün ağıllı saatlar, fitnes bilərzikləri və xüsusi mobil tətbiqlər daha geniş yayılıb. Bu texnologiyalar insanlara yuxu vərdişlərini izləmək, mümkün problemləri müəyyənləşdirmək və bəzi hallarda həkimlərə əlavə məlumat vermək imkanı yarada bilər. Xüsusilə mütəxəssislərə çıxışın məhdud olduğu kənd yerlərində rəqəmsal vasitələr müəyyən üstünlüklər təmin edə bilər.
Ancaq bu cihazların da məhdudiyyətləri var. İstehlakçılar üçün nəzərdə tutulan yuxu izləyiciləri yuxu pozuntularını dəqiq müəyyənləşdirmək üçün hər zaman kifayət qədər etibarlı olmaya bilər. Onların təqdim etdiyi nəticələr insanlarda lazımsız narahatlıq da yarada bilər.
Araşdırmada “ortosomniya” anlayışına da diqqət çəkilir. Bu termin insanın guya mükəmməl yuxu göstəricilərinə nail olmaq üçün həddindən artıq narahatlıq keçirməsini və ölçümlərə aludə olmasını ifadə edir.
Sosial şəbəkələrdə yayılan “sleepmaxxing” — yəni yuxunu mümkün qədər mükəmməlləşdirməyə yönəlmiş trend də əlavə təzyiq yarada bilər. Bu yanaşma insanları sərt yuxu qaydalarına əməl etməyə, elmi əsasları kifayət qədər təsdiqlənməmiş üsulları sınamağa və yuxularını daim nəzarətdə saxlamağa sövq edə bilər. Başqa sözlə, yaxşı yatmaq istəyən insan bəzən yuxusunu həddindən artıq izlədiyinə görə daha çox stress keçirə bilər.
Sosial şəbəkələrdəki sağlamlıq məsləhətlərinə nə dərəcədə inanmaq olar?
İnternetdə yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün saysız-hesabsız məsləhətlər, üsullar və məhsullar təklif olunur. Lakin onların hamısı elmi sübutlara əsaslanmır.
Araşdırmanın müəllifləri sosial şəbəkə influenserlərinin və süni intellekt alətlərinin yanlış və ya çaşdırıcı sağlamlıq məlumatlarını yaymaq riskinə də diqqət çəkirlər. Bu isə insanın elmi cəhətdən təsdiqlənmiş məlumatla kommersiya məqsədli reklamı bir-birindən ayırmasını çətinləşdirir.
Buna görə də yuxu ilə bağlı problemləri həll etmək istəyən insanlar yalnız sosial şəbəkələrdə gördükləri məsləhətlərə əsaslanmamalıdırlar. Yuxu izləyicilərinin nəticələri də tibbi diaqnoz kimi qəbul edilməməlidir.
Gecə növbələri və işdən sonra gələn mesajlar da yuxunu oğurlayır
Müasir iqtisadiyyatın fasiləsiz işləməsi tələbi də insanların istirahətinə təzyiq göstərir. Növbəli iş rejimi, gecə növbələri, işdən sonra gələn mesajlar və məsafədən işləmək şəxsi həyatla peşəkar fəaliyyət arasındakı sərhədləri zəiflədə bilər.
Avropada çalışanların təxminən 21%-nin növbəli iş rejimində çalışdığına dair hesablamalar mövcuddur. Xüsusilə gecə növbələri orqanizmin təbii yuxu-oyanıqlıq ritmini poza bilər. Səhiyyə işçiləri, nəqliyyat sektorunda çalışanlar və iş qrafikinə nəzarət imkanları məhdud olan digər əməkdaşlar bu baxımdan əlavə çətinliklərlə üzləşirlər.
Tədqiqat müəllifləri işçilərin istirahət hüququnun daha yaxşı qorunmasını, iş qrafiklərinin əvvəlcədən və daha dəqiq müəyyənləşdirilməsini, yorğunluğun idarə olunması sistemlərinin təkmilləşdirilməsini və iş yerlərində istirahətə imkan verən qaydaların tətbiqini vacib sayırlar. Fran Pilkington-Çeninin fikrincə, geniş və əlaqələndirilmiş tədbirlər görülməsə, yuxuya təsir edən bu təzyiqlər gələcək illərdə daha da güclənə bilər.
Yaxşı yuxu yalnız insanın özündən asılı deyil
Araşdırmanın əsas mesajı budur: yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün yalnız fərdi vərdişləri dəyişmək kifayət etmir. Daha sərin və rahat yaşayış şəraiti, sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxış, elmi əsaslı məlumatlar, iş və istirahət vaxtı arasında aydın sərhədlər də mühüm rol oynayır.
Yuxu izləyiciləri və rəqəmsal tətbiqlər faydalı vasitələr ola bilər, lakin onlar rahat yuxu üçün əlverişli şəraiti və düzgün iş rejimini əvəz edə bilməz.
Alimlərin xəbərdarlığı sadədir: keyfiyyətli yuxu yalnız insanın gecə nə qədər tez yatmasından deyil, onun hansı şəraitdə yaşamasından, işləməsindən və istirahət etməsindən də asılıdır.
