Dünya əhalisinin 10%-dən çoxu internetdən asılılıq riski ilə üz-üzədir: təhlükə sosial şəbəkələrdə gizlənir

Sonsuz lent, avtomatik açılan videolar, fasiləsiz bildirişlər və istifadəçinin maraqlarına uyğun qurulan alqoritmlər... Rəqəmsal platformalar insanları mümkün qədər uzun müddət onlayn saxlamaq üçün hazırlanır. Beynəlxalq ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, bu xüsusiyyətlər internetdən problemli istifadəni gücləndirir və artıq qlobal ictimai sağlamlıq məsələsi kimi qiymətləndirilməlidir.
İnternet gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İnsanlar işləyir, alış-veriş edir, ünsiyyət qurur, məlumat axtarır və əylənirlər. Lakin rəqəmsal imkanların genişlənməsi ilə başqa bir problem də böyüyür: internetdən istifadə bəzi insanlarda gündəlik həyatın digər sahələrinə mane olacaq səviyyəyə çatır.
Ekspertlər internetdən problemli istifadənin (Problematic Internet Use – PUI) dünya əhalisinin 10%-dən çoxuna təsir edə biləcəyini bildirirlər. Onlar hökumətləri bu məsələni qlobal ictimai sağlamlıq problemi kimi tanımağa və rəqəmsal platformaların istifadəçiləri ekranda daha uzun müddət saxlamağa hesablanmış xüsusiyyətlərini tənzimləməyə çağırırlar.
Bu barədə beynəlxalq ekspertlər qrupunun hazırladığı hesabat “The Lancet Psychiatry” jurnalında dərc olunub. Sənəddə ictimai səhiyyə, psixologiya və dövlət siyasəti sahəsində çalışan mütəxəssislər internetdən problemli istifadənin fərdi vərdişlərdən daha geniş məsələ olduğunu, onun sosial və iqtisadi nəticələr doğurduğunu vurğulayırlar.
Problem yalnız sosial şəbəkələrdə çox vaxt keçirmək deyil
Ekspertlərin istifadə etdiyi “internetdən problemli istifadə” anlayışı geniş davranış spektrini əhatə edir. Buraya sosial şəbəkələrdən həddindən artıq istifadə, videooyunlar, onlayn qumar, pornoqrafik məzmun istehlakı və məcburi onlayn alış-veriş daxildir.
Bu fəaliyyətlərin özü avtomatik olaraq zərərli hesab edilmir. Problem o zaman yaranır ki, internetdən istifadə insanın gündəlik həyatına, işinə, təhsilinə, ailə münasibətlərinə və sağlamlığına mənfi təsir göstərməyə başlayır. Bəzi hallarda davranış artıq tibbi pozuntu səviyyəsinə çata bilər.
Hesabatda vurğulanır ki, internetdən problemli istifadə ilə depressiya, narahatlıq, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu (DEHB), obsessiv-kompulsiv pozuntu, yuxu və qidalanma pozuntuları arasında əlaqələr müşahidə olunur. Özünə zərərvermə və intihar düşüncələri və cəhdləri də bu problemlərlə əlaqəli risklər sırasında göstərilir.
Bununla yanaşı, həddindən artıq internet istifadəsi tənhalıq, ailədaxili münaqişələr, sosial münasibətlərin zəifləməsi, təhsil və iş məhsuldarlığının azalması, eləcə də peşə tükənməsi ilə əlaqələndirilir.
Mütəxəssislər xüsusilə gənclərin, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yaşayan insanların, eləcə də əvvəlcədən psixi sağlamlıq problemləri olan şəxslərin daha yüksək risk altında olduğunu bildirirlər.
Platformalar insanları necə onlayn saxlayır?
Ekspertlərin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri rəqəmsal platformaların dizaynıdır. Sosial şəbəkələr və digər onlayn xidmətlər istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət cəlb etmək üçün müxtəlif texnoloji mexanizmlərdən yararlanır.
Bunların arasında:
Sonsuz sürüşdürmə (infinite scroll): İstifadəçi səhifənin sonuna çatmadan yeni məzmunla qarşılaşır və baxışı davam etdirir.
Avtomatik video açılması (autoplay): Bir video bitdikdən sonra növbətisi istifadəçinin ayrıca qərarı olmadan başlayır.
Fərdiləşdirilmiş alqoritmlər: Platforma istifadəçinin maraqlarını təhlil edərək onun diqqətini cəlb edə biləcək məzmunu önə çıxarır.
Ani bildirişlər: Yeni mesaj, bəyənmə və digər yeniliklər istifadəçini təkrar-təkrar platformaya qayıtmağa sövq edir.
Hesabat müəlliflərinin fikrincə, bu mexanizmlər insanın öz davranışına nəzarət etməsini çətinləşdirə və onlayn mühitdə keçirdiyi vaxtı artıra bilər.
Qumar, oyun və pornoqrafik məzmun internetdən əvvəl də mövcud idi. Lakin rəqəmsal platformalar bu fəaliyyətləri günün istənilən saatında əlçatan edir, alqoritmlər və real vaxt rejimində geribildirim isə istifadəçinin onlarla qarşılıqlı əlaqəsini gücləndirir.
Mütəxəssislər problemin yalnız fərdi iradə və davranışla izah edilməsinin düzgün olmadığını bildirirlər. Onların qənaətinə görə, platformaların istifadəçi diqqətini maksimum artırmağa yönəlmiş dizaynı da bu prosesə təsir edir.
Gənclər və həssas qruplar daha çox risk altındadır
Hesabatda internetdən problemli istifadənin psixoloji və sosial amillərlə qarşılıqlı əlaqədə yarandığı qeyd olunur. Tənhalıq, ailə münasibətlərində çətinliklər və psixi sağlamlıq problemləri insanın rəqəmsal mühitdən daha çox asılı vəziyyətə düşməsinə zəmin yarada bilər.
Eyni zamanda, problemli internet istifadəsi də bu çətinlikləri dərinləşdirə bilər. Məsələn, yuxu rejiminin pozulması, real ünsiyyətin azalması və təhsilə və ya işə ayrılan vaxtın məhdudlaşması insanın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Bununla belə, ekspertlər səbəb-nəticə əlaqəsinin bütün hallarda aydın olmadığını etiraf edirlər. Depressiya və narahatlıq internetdən problemli istifadənin həm səbəbi, həm də nəticəsi ola bilər. Bu əlaqə iki istiqamətli xarakter daşıya bilər.
Hökumətlər platformalara daha sərt qaydalar tətbiq etməlidir
Beynəlxalq ekspertlər hesab edirlər ki, mövcud tənzimləmə yanaşmaları kifayət etmir. Xüsusilə sosial şəbəkələrə giriş üçün yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi problemin bütün tərəflərini həll etmir. Çünki bu tədbirlər sonsuz sürüşdürmə, avtomatik video açılması və fasiləsiz bildirişlər kimi istifadəçini platformada saxlamağa hesablanmış xüsusiyyətləri aradan qaldırmır.
Hesabatda hökumətlərə bir sıra tədbirlər tövsiyə olunur:
İstifadəçilər üçün yüksək risk yaradan platforma xüsusiyyətlərinin məhdudlaşdırılması;
Alqoritmlərin müstəqil auditinin aparılması;
Yaş məhdudiyyətləri və reklam fəaliyyəti ilə bağlı məcburi qaydaların müəyyən edilməsi;
Təhlükəsizlik parametrlərinin standart olaraq aktiv edilməsi;
Rəqəmsal platformaların könüllü özünütənzimləməsi əvəzinə icrası məcburi olan standartların tətbiqi.
Ekspertlərin mövqeyinə görə, məsuliyyət yalnız istifadəçilərin üzərinə qoyulmamalıdır. Platformalar da öz məhsullarının yarada biləcəyi risklərə görə cavabdehlik daşımalıdır. Hesabatda rəqəmsal məhsulların təhlükəsizliyinə yanaşmanın tütün, alkoqol və qumar sektorlarında tətbiq edilən tənzimləmə prinsipləri ilə müqayisə edilməsi təklif olunur.
Rəqəmsal iqtisadiyyatın görünməyən xərci
İnternetdən problemli istifadənin nəticələri yalnız fərdi sağlamlıqla məhdudlaşmır. İş məhsuldarlığının azalması, təhsil nəticələrinin zəifləməsi, ailə münasibətlərində problemlər və səhiyyə xərclərinin artması iqtisadiyyata da təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan məsələ texnologiya şirkətləri ilə istifadəçilər arasındakı münasibətlərdən daha geniş məna daşıyır. Platformalar istifadəçilərin diqqətini nə qədər uzun müddət cəlb edirsə, onların kommersiya gəlirləri də bundan faydalana bilər. Lakin həmin modelin sosial və sağlamlıq xərcləri cəmiyyətin üzərinə düşə bilər.
Azərbaycan üçün də bu mövzu rəqəmsallaşma, təhsil və gənclərin sağlamlığı kontekstində əhəmiyyətlidir. İnternetə çıxışın genişlənməsi və rəqəmsal xidmətlərin gündəlik həyata inteqrasiyası ilə yanaşı, uşaqlar və yeniyetmələr arasında rəqəmsal savadlılığın artırılması, ailələrin maarifləndirilməsi və platformaların məsuliyyətinin gücləndirilməsi vacib məsələlərə çevrilir.











