Antibiotiklər təsirini itirir: 2050-ci ilə qədər 39 milyon insan ölə bilər

Dünyada bir vaxtlar asanlıqla müalicə olunan infeksiyalar yenidən ciddi təhlükəyə çevrilir. Bakteriyalar antibiotiklərə qarşı müqavimət qazandıqca həkimlərin müalicə imkanları daralır, xəstəxanalarda infeksiyaların idarə olunması çətinləşir. Alimlər xəbərdarlıq edir: antimikrob rezistentlik qarşısı alınmasa, qarşıdakı 25 ildə on milyonlarla insanın həyatına son qoya bilər.
Təsəvvür edin: adi bir infeksiya, vaxtilə bir neçə günlük antibiotik müalicəsi ilə sağalan xəstəlik artıq müalicəyə tabe olmur. Həkim bir dərmanı dəyişir, sonra digərini sınaqdan keçirir, hətta bir neçə antibiotiki birlikdə təyin etməyə məcbur qalır. Lakin bakteriyalar bu dərmanlara da davamlıdırsa, xəstənin sağalması ciddi problemə çevrilir.
Bu, fantastik ssenari deyil. Dünyada sürətlə böyüyən antimikrob rezistentlik problemi səhiyyənin ən ciddi çağırışlarından birinə çevrilib.
Avropa Komissiyasının məlumatına görə, antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yaratdığı infeksiyalar Avropa İttifaqı və Avropa İqtisadi Zonasındakı ölkələrdə hər il 35 mindən çox insanın ölümünə səbəb olur. Bu problemin sağlamlığa təsiri qrip, vərəm və İİV/QİÇS-in birlikdə yaratdığı yük ilə müqayisə edilir.
Daha narahatedici proqnoz isə gələcəklə bağlıdır. The Lancet jurnalında dərc olunmuş araşdırmaya əsasən, 2025–2050-ci illərdə bakterial antimikrob rezistentlik birbaşa 39 milyon insanın ölümünə səbəb ola bilər.
Antibiotiklər niyə əvvəlki kimi təsir etmir?
Antibiotiklər bakteriyaların yaratdığı infeksiyaların müalicəsində istifadə olunur. Lakin bu dərmanların həddindən artıq və düzgün olmayan istifadəsi bakteriyaların zamanla onlara qarşı müdafiə mexanizmləri formalaşdırmasına şərait yaradır.
Burada vacib bir məqam var: antibiotiklərə qarşı davamlılığı insan orqanizmi deyil, bakteriyalar qazanır. Başqa sözlə, bakteriyalar dərmanın təsirindən yayınmağı öyrənir və əvvəlki müalicə üsulları nəticəsiz qala bilir.
Antimikrob rezistentlik (AMR) yalnız antibiotiklərə deyil, bakteriya, virus, göbələk və parazitlərə qarşı istifadə olunan müxtəlif dərman vasitələrinə davamlılığı ifadə edən daha geniş anlayışdır.
İnsanlarda antibiotiklərin lazımsız istifadəsi bu problemin əsas səbəblərindəndir. Virus mənşəli soyuqdəymə və qrip zamanı antibiotik qəbul etmək xəstəliyi sağaltmır. Buna baxmayaraq, belə hallarda antibiotiklərdən istifadə bakteriyaların dərmana davamlılıq qazanması riskini artırır.
Problemin digər mənbələri də var. Heyvandarlıqda antimikrob preparatların istifadəsi, sanitariya şəraitinin zəifliyi və ətraf mühitin çirklənməsi davamlı bakteriyaların yayılmasına şərait yaradır.
Avropada hər il 35 mindən çox insan həyatını itirir
Antibiotiklərə davamlı infeksiyaların yaratdığı təhlükə artıq Avropanın səhiyyə sistemində ciddi nəticələr doğurur.
Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Nəzarəti Mərkəzinin (ECDC) məlumatına görə, 2024-cü ildə karbapenem qrupundan olan antibiotiklərə davamlı Klebsiella pneumoniae bakteriyasının yaratdığı qan dövranı infeksiyalarının Avropa İttifaqında təxmini göstəricisi 2019-cu illə müqayisədə 61% artıb.
Eyni dövrdə üçüncü nəsil sefalosporinlərə davamlı Escherichia coli bakteriyasının yaratdığı qan dövranı infeksiyalarının göstəricisi də 5,9% yüksəlib.
Bu rəqəmlər xüsusilə narahatedicidir. Çünki söhbət bakteriyaların bir və ya bir neçə dərmana deyil, ağır infeksiyaların müalicəsində istifadə olunan vacib antibiotik qruplarına qarşı davamlılığından gedir.
ECDC-nin qiymətləndirməsinə görə, antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yaratdığı infeksiyaların təxminən 70%-i səhiyyə müəssisələri ilə əlaqəlidir. Bu isə xəstəxanalarda infeksiyaya nəzarət, gigiyena və düzgün antibiotik istifadəsinin əhəmiyyətini daha da artırır.
2050-ci ilə qədər 39 milyon ölüm proqnozu
Problemin miqyasını göstərən ən ciddi göstəricilərdən biri The Lancet jurnalında dərc olunmuş qlobal araşdırmadır.
Tədqiqatın proqnozlarına əsasən, 2025–2050-ci illər ərzində bakterial antimikrob rezistentlik birbaşa 39 milyon insanın ölümünə səbəb ola bilər.
Bu, sadəcə xəstəxanalarda antibiotiklərin təsirini itirməsi demək deyil. Effektiv antibiotiklərin olmaması cərrahi əməliyyatlar, orqan transplantasiyası, xərçəng müalicəsi və intensiv terapiya kimi tibbi müdaxilələrin təhlükəsizliyini də riskə ata bilər. Çünki bu prosedurlar zamanı infeksiyaların qarşısının alınması və yarandıqda effektiv müalicəsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Antibiotiklərin təsirinin azalması səhiyyə sistemlərinə iqtisadi yükü də artırır. Müalicə müddətinin uzanması, daha bahalı preparatlara ehtiyac, əlavə analizlər və xəstəxanada qalma müddətinin artması həm dövlətin, həm də ailələrin xərclərini yüksəldə bilər.
Problem yalnız xəstəxanalarda deyil: insan, heyvan və ətraf mühit
Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri də antimikrob rezistentliyin yalnız insan sağlamlığı ilə məhdudlaşmamasıdır.
İrlandiyanın Maynooth Universitetinin professoru Fiona Walsh bildirib ki, bakteriyalar və onların antibiotiklərə davamlılıq yaratmağa imkan verən genetik materialı insanlar, heyvanlar və ətraf mühit arasında yayıla bilər.
Bu səbəbdən alimlər problemin həllində “One Health” – “Vahid sağlamlıq” yanaşmasını ön plana çəkirlər. Bu yanaşmaya görə, insan sağlamlığı heyvanların sağlamlığından və ətraf mühitin vəziyyətindən ayrı qiymətləndirilə bilməz.
Məsələn, heyvandarlıqda antibiotiklərin nəzarətsiz istifadəsi davamlı bakteriyaların qida zəncirinə və ətraf mühitə yayılması riskini yaradır. Çirkab suların düzgün təmizlənməməsi də belə mikroorqanizmlərin yayılmasına şərait yarada bilər.
Deməli, problemin həlli yalnız yeni antibiotiklərin hazırlanmasından ibarət deyil. Kənd təsərrüfatı, qida təhlükəsizliyi, sanitariya və ətraf mühitin qorunması da bu mübarizənin vacib hissələridir.
Peyvəndlər antibiotiklərə ehtiyacı azalda bilər
Antimikrob rezistentliklə mübarizədə ən vacib vasitələrdən biri infeksiyaların qarşısını almaqdır. Bu baxımdan peyvəndləmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2024-cü ildə açıqladığı hesabata görə, 23 patogenə qarşı peyvəndlərdən daha geniş istifadə qlobal miqyasda antibiotik tələbatını hər il 2,5 milyard gündəlik doza azalda bilər. Bu, ümumi antibiotik istifadəsinin təxminən 22%-nə bərabərdir.
Peyvəndlər infeksiyaların yaranma ehtimalını azaltdığı üçün antibiotiklərə ehtiyacı da aşağı salır. Xüsusilə uşaqların, yaşlıların və immun sistemi zəif olan şəxslərin peyvəndlərlə qorunması infeksiyaların və onların ağırlaşmalarının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Mütəxəssislər həmçinin antibiotiklərdən və dezinfeksiyaedici vasitələrdən əsassız və həddindən artıq istifadənin orqanizmin təbii mikrobioloji tarazlığına mənfi təsir göstərə biləcəyini vurğulayırlar. İnsan orqanizmində bağırsaq, dəri və ağız boşluğu mikroflorasının sağlamlığı da müdafiə sisteminin vacib hissəsidir.
Antibiotiklərdən necə düzgün istifadə etməliyik?
Antibiotiklərə davamlılıq probleminin həlli yalnız dövlətlərin və səhiyyə müəssisələrinin üzərinə düşmür. Hər bir insanın dərmanlardan istifadə vərdişi də bu prosesə təsir göstərir.
Mütəxəssislərin tövsiyələrinə əsasən:
Antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək lazımdır.
Soyuqdəymə, qrip və digər virus infeksiyalarını antibiotiklə müalicə etməyə çalışmaq olmaz.
Başqasına təyin olunmuş antibiotiki qəbul etmək və ya qalan dərmanları özbaşına istifadə etmək düzgün deyil.
Həkimin müəyyən etdiyi doza və qəbul müddətinə riayət edilməlidir.
İnfeksiyaların qarşısını almaq üçün əl gigiyenasına və peyvəndləmə tövsiyələrinə əməl olunmalıdır.
Antibiotik istifadəsi zamanı yan təsirlər və ya müalicə ilə bağlı problemlər yaranarsa, həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Antibiotiklərin düzgün istifadəsi təkcə konkret xəstənin sağalması üçün deyil, bu dərmanların gələcək nəsillər üçün effektivliyinin qorunması baxımından da vacibdir.
Antibiotiklər müasir tibbin ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Lakin onların təsirini qorumaq üçün dərmanların nəzarətsiz istifadəsinə son qoyulmalı, infeksiyaların profilaktikası gücləndirilməli və insan, heyvan, ətraf mühit sağlamlığı vahid yanaşma ilə qorunmalıdır. Əks halda, bu gün adi hesab etdiyimiz infeksiyalar sabah yenidən ölümcül təhlükəyə çevrilə bilər.











