AMB sistem əhəmiyyətli bankların seçimi qaydasını dəyişdi: hansı banklar risk baxımından daha vacib sayılır?
Azərbaycan Mərkəzi Bankı sistem əhəmiyyətli bankların müəyyənləşdirilməsi mexanizmini yeniləyib. Bundan sonra bankın yalnız nə qədər böyük olması deyil, ödəniş sistemində nə qədər mühüm rol oynaması da qiymətləndirmədə nəzərə alınacaq. AZIPS üzərindən aparılan müştəri və banklararası ödənişlərin sayı və məbləği yeni meyarlara daxil edilib.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) İdarə Heyəti “Bankın sistem əhəmiyyətli bank kimi qiymətləndirilməsi Meyarları”na dəyişikliklər edib. AMB sədri Taleh Kazımovun imzaladığı qərarla sistem əhəmiyyətli bankların müəyyənləşdirilməsi və onların əlavə kapital tələblərinə keçidi ilə bağlı bir sıra qaydalar yenilənib.
Bankın AMB-də saxladığı aktivlər artıq hesablanmayacaq
Ən diqqətçəkən dəyişikliklərdən biri bankların tənzimləyici qurumda yerləşdirdiyi aktivlərlə bağlıdır. Yeni qaydaya əsasən, kommersiya banklarının AMB-də yerləşdirdiyi aktivlər sistem əhəmiyyətlilik qiymətləndirməsində nəzərə alınmayacaq.
Bu dəyişiklik əslində vacib bir məqamı göstərir: bankın Mərkəzi Bankda saxladığı vəsait onun iqtisadiyyat və maliyyə sistemi üçün nə qədər “əvəzolunmaz” olduğunu ölçmək baxımından digər aktivlərlə eyni məna daşımır. Başqa sözlə, AMB sistem əhəmiyyətliliyi hesablayarkən bankın iqtisadi və maliyyə sistemində yaratdığı real əlaqələri daha dəqiq ölçməyə çalışır.
AZIPS artıq bankın “sistem çəkisini” göstərəcək
Daha maraqlı yenilik isə AZIPS – Real Vaxt Rejimində Hesablaşmalar Sistemi ilə bağlıdır. Bundan sonra sistem əhəmiyyətli bankların qiymətləndirilməsi zamanı AZIPS üzərindən həyata keçirilən müştəri köçürmələrinin sayı, müştəri köçürmələrinin ümumi məbləği, banklararası ödəniş əməliyyatlarının sayı, banklararası ödəniş əməliyyatlarının ümumi məbləği nəzərə alınacaq.
Bu, sistem əhəmiyyətli bank anlayışının mahiyyətində müəyyən dəyişiklik yaradır. Çünki artıq sual yalnız “Bu bank nə qədər böyükdür?” olmayacaq.
Daha vacib suallardan biri də “Bu bank maliyyə sisteminin gündəlik işləməsində nə qədər mühüm rol oynayır?” olacaq.
AZIPS Azərbaycanda banklararası və iri məbləğli ödənişlərin həyata keçirildiyi əsas hesablaşma sistemlərindən biridir. AMB-nin ödəniş infrastrukturu üzrə məlumatlarında AZIPS, XÖHKS, Ani Ödənişlər Sistemi və digər sistemlər ayrıca göstərilir.
Bu səbəbdən AZIPS-də böyük həcmdə və çoxsaylı əməliyyat aparan bankın fəaliyyətində yaranacaq problem yalnız həmin bankın özünə deyil, onun vasitəsilə ödəniş həyata keçirən digər maliyyə institutlarına da təsir göstərə bilər.
Sistem əhəmiyyətli bankların siyahısı daha gec təsdiqlənəcək
Digər mühüm dəyişiklik sistem əhəmiyyətli bankların siyahısının təsdiq edilmə müddətinə aiddir. İndiyə qədər siyahı mart ayında təsdiqlənirdisə, yeni qaydaya əsasən sistem əhəmiyyətli bankların siyahısı hər il sentyabrın 1-dək AMB İdarə Heyətinin qərarı ilə təsdiqlənəcək. Bu dəyişiklik bankların sistem əhəmiyyətlilik göstəricilərinin daha aktual məlumatlar əsasında qiymətləndirilməsinə imkan verə bilər.
Hazırda hansı banklar sistem əhəmiyyətlidir?
AMB-nin banklar üzrə rəsmi məlumatına görə, 2026-cı il üzrə sistem əhəmiyyətli banklar bunlardır:
Azərbaycan Beynəlxalq Bankı (ABB)
Kapital Bank
PAŞA Bank
Bank Respublika
Unibank.
Bu bankların sistem əhəmiyyətli statusu onlara digər banklardan fərqli prudensial tələblərin tətbiq edilməsinə səbəb olur. AMB bildirir ki, sistem əhəmiyyətli banklar üçün əlavə kapital tələbləri, o cümlədən məcmu və birinci dərəcəli kapitalın adekvatlığı üzrə əlavə tələblər və fərqli leverec əmsalı tətbiq olunur.
Yeni qayda kapital buferinə də təsir edir
Dəyişikliklərin banklar üçün ən praktiki nəticələrindən biri “sistem əhəmiyyətli bank kapital buferi” ilə bağlıdır. Əgər yeni hesablamalar nəticəsində bank ilk dəfə sistem əhəmiyyətli banklar siyahısına düşərsə və ya artıq sistem əhəmiyyətli olan bank daha yüksək sistem əhəmiyyətlilik qrupuna keçirilərsə, həmin yeni və daha yüksək kapital tələbi siyahının təsdiq edildiyi ildən sonrakı il yanvarın 1-dən qüvvəyə minəcək.
Yəni bankın statusu dəyişən kimi əlavə kapital tələbini dərhal yerinə yetirmək məcburiyyəti yaranmayacaq. Banka uyğunlaşmaq üçün vaxt veriləcək. Bu, bank sektoru üçün əhəmiyyətli yumşaldıcı mexanizmdir. Çünki sistem əhəmiyyətli statusunun yüksəlməsi bank üçün yalnız “etiket” dəyişikliyi deyil, əlavə kapital saxlamaq öhdəliyi deməkdir.
Bəs bank sistem əhəmiyyətliliyini itirərsə?
Burada AMB daha ehtiyatlı yanaşma tətbiq edir. Bankın sistem əhəmiyyətli banklar siyahısından çıxarılması və ya daha aşağı sistem əhəmiyyətlilik qrupuna keçirilməsi yalnız ardıcıl iki il üzrə aparılan hesablamalarla təsdiqləndikdə qəbul ediləcək.
Lakin bu halda azaldılmış kapital buferi tələbi daha tez qüvvəyə minəcək: siyahının təsdiq edilməsindən dərhal sonra. Bu yanaşmanın məntiqi aydındır.
Bankın sistem əhəmiyyətli statusunu qazanması və bununla bağlı əlavə kapital tələbinə keçməsi üçün zaman verilir. Amma statusun itirilməsi də bir illik təsadüfi dəyişikliklə müəyyən olunmur. AMB bankın sistemdəki çəkisinin həqiqətən və davamlı şəkildə azaldığına əmin olmaq istəyir.
Niyə bu dəyişiklik vacibdir?
Sistem əhəmiyyətli bank anlayışının arxasında sadə bir məntiq dayanır. Bəzi bankların problemi yalnız həmin bankın problemi deyil. Əgər böyük bank maliyyə sistemində çoxlu sayda müştəriyə xidmət göstərirsə, böyük depozit bazasına malikdirsə, çoxsaylı ödənişlər həyata keçirirsə və digər banklarla sıx əlaqədədirsə, onun fəaliyyətində ciddi problem yaranması digər maliyyə institutlarına və iqtisadiyyata da keçə bilər.
Məhz buna görə belə banklardan daha yüksək kapital və risk dayanıqlığı tələb olunur.
AMB 2025-ci ildə sistem əhəmiyyətli bankların müəyyənləşdirilməsi metodologiyasını yeniləyərkən də məqsədin bankların sistemdəki rolunu daha dəqiq ölçmək olduğunu bildirmişdi. Yeni yanaşmada depozit portfeli, fiziki və hüquqi şəxslərin əmanət hesablarının sayı, unikal müştərilərin sayı, ATM, POS və filialların sayı kimi indikatorlar da nəzərə alınmağa başlanmışdı. İndi isə AZIPS üzərindən aparılan ödənişlər də bu xəritəyə əlavə olunur.
Bu, əslində mühüm mesajdır. AMB üçün bankın sistem əhəmiyyətini müəyyən edən əsas məsələ yalnız onun balansının böyüklüyü deyil, maliyyə sisteminin nə qədər hissəsinin həmin bankdan keçməsidir.
Banklar üçün yeni dövr: “böyük olmaq” kifayət etməyəcək
Yeni qaydaların ən maraqlı tərəfi də budur. Bankın aktivləri böyük ola bilər. Amma onun maliyyə sistemində əlaqələri məhduddursa, sistem əhəmiyyətliliyi baxımından çəkisi başqa bankla eyni olmaya bilər.
Əksinə, müəyyən bankın AZIPS-də çox böyük həcmdə müştəri və banklararası ödənişləri varsa, onun maliyyə sistemindəki rolu balansındakı aktivlərin həcmindən daha geniş ola bilər.
Azərbaycan bank sektorunda hazırda beş bank sistem əhəmiyyətli hesab olunur. Yeni meyarların tətbiqi ilə isə qarşıdakı illərdə bu siyahının formalaşmasında bankın ödəniş sistemindəki real çəkisi daha görünən faktora çevriləcək.
