Kosmosda "tıxac" yaranır: Orbiti 1,7 milyon peyk doldura bilər: alimlər həyəcan təbili çalır
Yer ətrafındakı orbit son illərdə sürətlə dolmağa başlayıb. Əgər əvvəllər kosmos əsasən dövlət proqramlarının fəaliyyət sahəsi idisə, indi özəl şirkətlərin minlərlə peyk layihəsi səbəbindən vəziyyət tamamilə dəyişib. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, yaxın illərdə orbitə çıxarıla biləcək peyklərin sayı 1,7 milyonu keçə bilər və bu, təkcə kosmik missiyalar üçün deyil, astronomiya elmi üçün də ciddi təhlükə yaradır.
Starlink kosmosun simasını dəyişdi
Hazırda Yer orbitində 14 mindən çox aktiv peyk fəaliyyət göstərir. Müqayisə üçün, 2019-cu ildə onların sayı bundan təxminən yeddi dəfə az idi. Bu artımın əsas hissəsi SpaceX şirkətinin Starlink internet peyk sistemi hesabına baş verib. Lakin qarşıdakı illərdə orbit daha da sıxlaşa bilər. Müxtəlif şirkətlər artıq on minlərlə, hətta yüz minlərlə peykin orbitə çıxarılmasını nəzərdə tutan layihələr üzərində işləyirlər.
1,7 milyon peyk planı
Avropa Cənub Rəsədxanasının (ESO) araşdırmasına görə, hazırda açıqlanmış 33 layihə birlikdə orbitə 1,7 milyondan çox peyk çıxarmağı nəzərdə tutur.
Planlaşdırılan layihələr arasında:
Amazon – 2029-cu ilədək 3 232 internet peyki;
SpaceX – gələcəkdə kosmosda məlumat mərkəzləri yaratmaq məqsədilə 1 milyon peyk ideyasını araşdırır;
E-Space startapı – 300 mindən çox peyk;
Çinin CTC-1 və CTC-2 layihələri – hər biri təxminən 100 min peyk nəzərdə tutur.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu layihələrin hamısı reallaşmaya bilər. Buna baxmayaraq, belə planların özü orbitin gələcəkdə necə sıxlaşacağını göstərir.
Əsas problem say deyil, parlaqlıqdır
Astronom Olivier Hainaut-un araşdırmasına görə, teleskoplar üçün ən böyük təhlükə peyklərin sayı yox, onların işığı nə qədər əks etdirməsidir.
Alimin hesablamalarına əsasən, kifayət qədər solğun görünən 100 minə qədər peyk astronomik müşahidələrə ciddi maneə yaratmaya bilər. Lakin daha parlaq peyklərin sayı artdıqca teleskop şəkillərinin keyfiyyəti sürətlə pisləşir.
Güzgülü peyklər daha böyük təhlükə hesab olunur
Araşdırmada ən riskli layihələrdən biri kimi ABŞ-ın Reflect Orbital startapının ideyası göstərilir. Şirkət gecə vaxtı Günəş işığını Yerə yönəltmək üçün orbitə iri güzgülü peyklər yerləşdirməyi planlaşdırır. Layihəyə əsasən, 2035-ci ilədək 50 min belə aparatın orbitə çıxarılması nəzərdə tutulur. ABŞ Federal Rabitə Komissiyası artıq ilk güzgülü peykin buraxılmasına icazə verib.
ESO-nun hesablamalarına görə, cəmi 5 min güzgülü peyk gecə səmasının parlaqlığını 20-30% artıra bilər. 50 min peyk isə səmanın təbii parlaqlığını 3-4 dəfə yüksəldə bilər ki, bu da zəif kosmik obyektlərin müşahidəsini ciddi şəkildə çətinləşdirəcək.
Bir milyon peyk teleskopların işini iflic edə bilər
Araşdırmaya əsasən, əgər gələcəkdə orbitdə həqiqətən 1 milyon peyk fəaliyyət göstərərsə uzun ekspozisiyalı astronomik şəkillərin əksəriyyətində bir neçə peykin izi görünəcək. Bəzi müşahidələrdə görüntünün 10-20%-i istifadəyə yararsız hala düşəcək. Xüsusilə Çilidə yerləşən və dünyanın ən güclü optik rəsədxanalarından biri hesab olunan Vera Rubin Rəsədxanası bu vəziyyətdən ciddi zərər görə bilər.
Beynəlxalq qaydalar hələ formalaşmayıb
Hazırda peyklərin parlaqlığını və sayını tənzimləyən vahid beynəlxalq norma yoxdur. Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı peyklərin adi gözlə görünməyəcək qədər zəif işıq saçmasını tövsiyə edir. SpaceX və bəzi digər şirkətlər peyklərin parlaqlığını azaltmaq üçün texniki dəyişikliklər etsələr də, bu sahədə bütün operatorlar üçün məcburi qaydalar mövcud deyil. Mövzu artıq BMT-nin Kosmosdan Dinc Məqsədlərlə İstifadə Komitəsinin gündəliyinə daxil edilib.
Beləliklə, kosmik internet və qlobal rabitə sistemləri gələcəyin əsas texnologiyalarından biri hesab olunur. Lakin bu yarış yeni bir problemi də gündəmə gətirir: Yer orbiti məhdud resursdur.
Əgər peyklərin sayı nəzarətsiz şəkildə artarsa, bunun nəticələri təkcə astronomlar üçün deyil, gələcək kosmik missiyalar, orbitdə toqquşma riski və kosmik tullantıların çoxalması baxımından da ciddi problemlər yarada bilər. Son aylarda peyklərin və kosmik tullantıların sayının sürətlə artması səbəbindən toqquşma riskinin də yüksəldiyi barədə xəbərdarlıqlar səsləndirilir.
Bu səbəbdən ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın illərdə əsas müzakirə mövzusu artıq "kosmosa daha çox peyk göndərmək" deyil, orbitdən necə məsuliyyətlə istifadə etmək olacaq.
