Ağıllı saatlar pis yatdığımı deyir. Onlara inanmaq olarmı?

Ağıllı saatlar, üzüklər və fitnes bilərzikləri bir gecə ərzində narahatlıq doğuran bir neçə göstərici aşkarlaya bilər: yüksək nəbz, cəmi 40 dəqiqə dərin yuxu, qanda oksigen səviyyəsinin aşağı olması. Ardınca isə ekranda bədənin bərpa göstəricisi görünür: 100 baldan cəmi 40.

Lakin bu cihazların ekranında göstərilən rəqəmlər heç də eyni dərəcədə etibarlı deyil. Nəbz kimi göstəricilər sensorların birbaşa ölçdüyü məlumatlara kifayət qədər yaxın ola bilər. Yuxunun mərhələləri və stress səviyyəsi isə dolayı göstəricilərin birləşdirilməsi ilə hesablanır. Body Battery və Readiness kimi göstəricilər isə istehsalçının öz alqoritmləri əsasında formalaşır. Bəs hansı göstəricilərə inanmaq olar, hansını isə ciddi qəbul etməmək lazımdır?

Ağıllı cihazlar əslində nəyi ölçür?

Bəli, bu cihazlar nələrisə ölçür. Amma hər şeyi yox. Geyilə bilən texnologiyalar müxtəlif formalarda olur: Apple Watch və bir çox Garmin modeli saat, WHOOP bilərzik, Oura isə üzük şəklindədir. Sensorların sayı və növü modeldən asılıdır, lakin populyar cihazların əksəriyyətində oxşar texnologiyalardan istifadə edilir.

Məsələn, optik sensor – fotopletizmoqraf – dəriyə işıq yönəldir və qan damarlarında qan həcminin dəyişməsi ilə əlaqəli işıq əksolunmasını qeydə alır. Cihaz bu siqnallar əsasında nəbzi və bəzi digər göstəriciləri hesablaya bilir. Akselerometr hərəkəti qeydə alan sensordur. O, insanın hərəkət edib-etmədiyini müəyyənləşdirir və fiziki aktivliyin hesablanması, eləcə də yuxunun qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.

Temperatur sensoru isə dərinin temperaturunu və ya onun insan üçün adi səviyyədən nə qədər fərqləndiyini izləyir. Ancaq saatın və ya üzüyün daxilində “dərin yuxu”, “stress” və ya “bərpa”nı birbaşa ölçən xüsusi sensor yoxdur.

Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyasının 2021-ci ildə dərc etdiyi icmalda sensorun qeydə aldığı məlumatlarla cihazın istifadəçiyə təqdim etdiyi nəticələrin fərqləndirilməsinin vacibliyi vurğulanır. Məsələn, sensor qan dövranındakı dəyişiklikləri ölçür, yuxunun mərhələlərini isə cihaz həmin məlumatları ürək ritminin dəyişkənliyi (HRV) və digər göstəricilərlə birləşdirən alqoritm vasitəsilə müəyyənləşdirir.

Sleep Score – yuxu balı da konkret məhsula xas hesablamadır. Bu göstərici sensor məlumatlarına, bəzən isə istifadəçinin öz cavablarına əsaslanır. Deməli, cihaz nəbzi dəqiq ölçsə belə, bu, onun yuxunun mərhələlərini və bədənin bərpa səviyyəsini də eyni dəqiqliklə müəyyənləşdirdiyi demək deyil. İstehsalçı proqram təminatını yenilədikdə alqoritmlər də dəyişə bilər. Buna görə cihazın bir versiyası üzərində aparılmış dəqiqlik araşdırmasının nəticələri sonrakı versiyalar üçün tam uyğun olmaya bilər.

Stress və bərpa göstəriciləri necə hesablanır?

Ürək ritminin dəyişkənliyi – HRV – ölçülə bilən fizioloji göstəricidir. Ürəyin ardıcıl döyüntüləri arasındakı fasilələr bir-birindən cüzi fərqlənir. Ancaq HRV-ni stressin və ya sinir sisteminin bərpa səviyyəsinin universal ölçüsü hesab etmək olmaz. 2026-cı ildə dərc olunmuş tövsiyələrdə də bu göstəricinin simpatik sinir sisteminin fəaliyyətinin spesifik göstəricisi və ya sinir sisteminin iki hissəsi arasındakı sadə “balans” kimi şərh edilməməsi tövsiyə olunur.

HRV-yə yaş, fiziki hazırlıq, nəfəsalma tezliyi və dərinliyi, ölçmənin müddəti və şəraiti, həmçinin siqnalın qeydə alınma üsulu təsir edir.

Stress, Recovery, Readiness və Body Battery kimi göstəricilər isə ümumi qəbul olunmuş tibbi ölçülər deyil. Məsələn, Garmin stressi əsasən nəbz və HRV əsasında 0–100 şkalası ilə hesablayır. Body Battery üçün nəbz, HRV, hərəkət və digər parametrlər nəzərə alınır.

Oura Readiness göstəricisini yuxu, fiziki aktivlik, nəbz, temperatur və HRV məlumatları əsasında hesablayır. WHOOP isə Recovery göstəricisini hesablamaq üçün HRV, sakit vəziyyətdə nəbz, yuxunun keyfiyyəti və müddəti, tənəffüs tezliyi, dəri temperaturu və qanda oksigen səviyyəsindən istifadə edir. Ona görə də Oura-da 72 Readiness balı ilə WHOOP-da 72% Recovery eyni fizioloji vəziyyətin iki fərqli ölçüsü deyil. Bunlar müxtəlif alqoritmlərin nəticələridir. Bu göstəricilər şəxsi sağlamlıq məlumatlarını bir rəqəmdə birləşdirmək baxımından faydalı ola bilər. Lakin onları tibbi analiz nəticəsi kimi qəbul etmək olmaz.

Bəs ağıllı saatlar nəbzi düzgün ölçürmü?

Ümumilikdə, bəli. Geyilə bilən cihazların göstəriciləri arasında nəbz ən etibarlı ölçülərdən biridir. 2026-cı ildə tədqiqatçılar Apple Watch-un müxtəlif nəsillərində nəbz ölçmələrini elektrokardioqrafiya (EKQ) və Polar H10 kimi sinə sensorları ilə müqayisə edən araşdırmaları təhlil ediblər. Ümumilikdə 1 855 nəfərin iştirak etdiyi tədqiqatlar nəzərdən keçirilib.

22 araşdırmanın nəticələri birləşdirildikdə Apple Watch-un göstərdiyi nəbz daha dəqiq üsullarla müqayisədə orta hesabla dəqiqədə cəmi 0,27 döyüntü aşağı olub. İstirahət zamanı saat nəbzi orta hesabla 0,21 döyüntü yüksək, fiziki yüklənmə zamanı isə 0,63 döyüntü aşağı göstərib. Yəni insanın real nəbzi dəqiqədə 70 döyüntüdürsə, saatın orta göstəricisi buna kifayət qədər yaxın ola bilər. Ancaq bütün iştirakçılar üzrə orta xəta ilə konkret bir ölçmənin xətası eyni şey deyil. Bəzi hallarda saat nəbzi yüksək, digər hallarda isə aşağı göstərir və bu fərqlər ümumi orta göstəricidə bir-birini kompensasiya edə bilir.

Araşdırmada ölçmələrin əksəriyyətində Apple Watch ilə daha dəqiq cihazlar arasındakı fərq dəqiqədə təxminən −7 ilə +7 döyüntü arasında dəyişib. İstirahət zamanı isə fərq −8-dən +9 döyüntüyə qədər olub. Beləliklə, konkret bir anda saatın göstəricisi real nəbzdən dəqiqədə təxminən 10 döyüntü fərqlənə bilər. Qeyri-müntəzəm hərəkətlərlə müşayiət olunan fiziki məşqlər zamanı və ürək ritmi pozuntusu olan insanlarda dəqiqlik daha aşağı ola bilər.

Fitbit və Garmin kimi digər məşhur cihazlarda da oxşar nəticələr müşahidə edilir. Apple, Fitbit, Garmin və digər istehsalçıların cihazlarını müqayisə edən araşdırmalarda tipik xəta təxminən 3% olub. Fitbit üzrə 52 araşdırmanın ayrıca təhlili isə bu cihazların nəbzi orta hesabla dəqiqədə 3,39 döyüntü aşağı göstərdiyini ortaya qoyub. Bununla belə, ayrı-ayrı ölçmələr arasındakı fərq böyük ola bilər. Fitbit göstəriciləri müəyyən şəraitdə daha dəqiq ölçmə ilə müqayisədə 24 döyüntüyə qədər aşağı, 18 döyüntüyə qədər yüksək ola bilər.

Buna görə ekranda görünən bir qeyri-adi rəqəm nəbzin həqiqətən qəfil dəyişdiyini sübut etmir. Saat və ya bilərzik göstəriciləri ümumi mənzərəni anlamaq və dəyişiklikləri izləmək üçün yararlıdır. Lakin xüsusilə hərəkət, məşq və ya sensorun dəri ilə zəif təması zamanı qeydə alınan tək bir göstəricini dəqiq tibbi ölçmə kimi qəbul etmək olmaz.

Saat yuxuda olduğumu haradan bilir?

Əslində, bilmir. O, bunu dolayı əlamətlərə əsasən müəyyənləşdirməyə çalışır. Yuxunun öyrənilməsində “qızıl standart” polisomnoqrafiyadır. Bu müayinə zamanı beynin elektrik aktivliyi, göz hərəkətləri, əzələ tonusu və digər göstəricilər eyni vaxtda qeydə alınır. Məhz bu siqnallar əsasında insanın yatdığı, yoxsa oyaq olduğu, həmçinin yuxunun hansı mərhələsində olduğu müəyyənləşdirilir. Gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan saat və bilərziklərin isə bu məlumatlara çıxışı yoxdur.

Avropa Yuxu Tədqiqatları Cəmiyyətinin üzvü, somnoloq Aleksandr Melnikovun sözlərinə görə, yuxunu qiymətləndirmək üçün hazırlanan elmi və kommersiya cihazları yuxunu birbaşa “görmür”, onun mövcudluğunu və mərhələlərini təxmin edir. Bu cihazların əsas komponentlərindən biri akselerometrdir. O, biləyin kiçik hərəkətlərini qeydə alır. Hərəkətin olmaması yuxunun əlaməti kimi qəbul edilir, lakin bu qiymətləndirmə həmişə düzgün olmur.

Tibbdə də yuxu və oyaqlığı uzun müddət izləmək üçün aktiqrafiyadan – hərəkətlərin xüsusi cihazla qeydə alınmasından – istifadə edilir. Ancaq bu üsul da yuxunu dolayı yolla müəyyənləşdirir və səhv edə bilər.

Melnikovun sözlərinə görə, yuxu və oyaqlığın uzunmüddətli monitorinqi üçün xüsusi hazırlanmış elmi aktiqrafların belə xəta payı kifayət qədər böyükdür. Ağıllı saatlarda isə vəziyyət daha qeyri-müəyyəndir.

2026-cı ilin mayında portuqaliyalı alimlər 16 əvvəlki araşdırmanın nəticələrini birləşdirən icmal dərc ediblər. Həmin araşdırmalarda fitnes bilərzikləri və ağıllı saatların göstəriciləri sağlam yetkin insanlarda polisomnoqrafiya nəticələri ilə müqayisə olunub. Nəticələr göstərib ki, geyilə bilən cihazlar orta hesabla yuxunun ümumi müddətini və səmərəliliyini olduğundan artıq, yuxuya getdikdən sonra oyaq qalınan müddəti isə olduğundan az qiymətləndirə bilər. Dəqiqlik konkret modeldən asılı olsa da, cihazların heç biri bütün göstəricilər üzrə davamlı yüksək dəqiqlik nümayiş etdirməyib.

Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyası da istehlakçı cihazlarının tibbi yuxu müayinəsini əvəz etmədiyini və təkbaşına diaqnoz qoymaq üçün istifadə olunmamalı olduğunu vurğulayır.

“45 dəqiqə dərin yuxu” və “18% REM yuxusu” haradan yaranır?

Yuxunun mərhələlərini müəyyənləşdirmək üçün saatlar nəbz dalğasındakı dəyişikliklərdən, ürək döyüntülərinin və tənəffüsün tezliyindən, bəzən isə dəri temperaturundan və digər siqnallardan istifadə edir. Sonra alqoritm həmin məlumatların hansı yuxu mərhələsinə daha çox uyğun gəldiyini müəyyənləşdirməyə çalışır. Melnikovun izahına görə, ağıllı saatlarda polisomnoqrafiyada olduğu kimi yuxunun hər mərhələsini birbaşa müəyyənləşdirməyə imkan verən göstəricilər yoxdur. Onun sözlərinə görə, cihazlar yuxu mərhələsini təxminən halların yarısında düzgün müəyyənləşdirə bilir. Bu isə etibarlı kəmiyyət qiymətləndirməsi üçün kifayət deyil.

Deməli, saatda göstərilən “45 dəqiqə dərin yuxu” nəticəsini laboratoriya müayinəsinin nəticəsi ilə eyni səviyyədə qəbul etmək olmaz. Ekspertin fikrincə, ağıllı saatların məlumatları əsasında yuxunun strukturunu dəqiq dəqiqələrlə qiymətləndirməyin elmi baxımdan böyük əhəmiyyəti yoxdur. Bu, yalnız təxmini və qeyri-dəqiq göstəricidir. Bununla belə, çoxsaylı gecələr üzrə məlumatlar tamamilə faydasız deyil. Eyni insanın göstəricilərinin zamanla necə dəyişdiyini izləmək müəyyən məna daşıya bilər.

2026-cı ildə aparılmış meta-analizin müəllifləri də geyilə bilən cihazların yuxunun ümumi xüsusiyyətlərini təxmini qiymətləndirmək və uzunmüddətli özünümüşahidə üçün yararlı olduğunu bildirirlər. Lakin bu cihazlar yuxunun mərhələlərini dəqiq müəyyənləşdirmək və ya tibbi diaqnostikanı əvəz etmək üçün nəzərdə tutulmayıb.

Bəs insan özünü yaxşı yatmış hiss edirsə, amma saat bunun əksini deyirsə?

Melnikov belə halda saatın göstəricilərinə həddindən artıq əhəmiyyət verməməyi tövsiyə edir. Əgər insan kifayət qədər uzun yatır və özünü gümrah hiss edirsə, onun yuxu keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün mütləq ağıllı saata ehtiyacı yoxdur. Bəzi hallarda cihaz hətta yanlış məlumat mənbəyinə çevrilə bilər.

Saat qanda oksigenin az olduğunu göstərirsə, bu təhlükəlidirmi?

Saat qandakı oksigenin miqdarını birbaşa ölçmür. O, SpO₂ göstəricisini – qanın oksigenlə doyma səviyyəsinin təxmini qiymətini – göstərir. Bunun üçün optik sensorlardan istifadə olunur. İşıq diodları dəriyə müxtəlif dalğa uzunluqlarında işıq yönəldir, sensor isə işığın qan tərəfindən necə udulduğunu və əks olunduğunu təhlil edir. Alqoritm bu məlumatlar əsasında oksigenlə doymuş hemoqlobinin payını hesablayır.

Barmağa taxılan adi tibbi pulsoksimetr də tam dəqiq nəticə vermir. Qan dövranının intensivliyi, dərinin temperaturu, hərəkət və digər amillər nəticəyə təsir edə bilər. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) da yalnız ekranda görünən rəqəmə əsaslanmamağı, simptomları və ümumi vəziyyəti nəzərə almağı tövsiyə edir. Ağıllı saatlarda qeyri-müəyyənlik daha böyükdür.

İstehlakçı cihazlarının dəqiqliyinə dair araşdırmalardan birində qanın oksigenlə doyma səviyyəsini qiymətləndirən yalnız bir sistematik icmal aşkar edilib. Həmin icmala daxil edilən beş tədqiqatın hamısı Apple Watch Series 6 modelinə aid olub. Adi pulsoksimetrlərlə müqayisədə orta mütləq fərq 2 faiz bəndinə çatıb, ayrı-ayrı ölçmələrdə isə fərqlər daha böyük olub. Tədqiqatçılar bu sahədəki elmi sübutların keyfiyyətini aşağı qiymətləndiriblər.

Bununla belə, pulsoksimetriyanın tibbdə konkret tətbiq sahələri var. Məsələn, yuxuda obstruktiv apne şübhəsi olduqda gecə ərzində oksigen səviyyəsinin izlənməsi faydalı ola bilər. Ancaq burada söhbət əsasən tibbi pulsoksimetrlərdən gedir, ağıllı saatlardan yox.

Melnikovun sözlərinə görə, keyfiyyətli pulsoksimetriya tənəffüs pozuntuları barədə faydalı məlumat verə bilər. Lakin bu da diaqnoz deyil, ilkin qiymətləndirmə üsuludur. Barmağa taxılan monitorinq cihazları, bir qayda olaraq, ağıllı saatlara quraşdırılan sensorlardan daha dəqiqdir.

Əgər insanda gecələr davamlı xoruldama, gündüz yuxululuğu və yüksək qan təzyiqi kimi əlamətlər varsa, yuxu apnesindən şübhələnmək üçün ağıllı saat almaq əvəzinə həkimə müraciət edib müvafiq müayinədən keçmək lazımdır.

Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyası da bu yanaşmanı dəstəkləyir. Diaqnostika üçün polisomnoqrafiyadan və ya həkimin təyin etdiyi xüsusi ev testlərindən istifadə olunur. Ev testləri hava axını, tənəffüs səyləri və qanın oksigenlə doyma səviyyəsi kimi göstəriciləri qeydə ala bilər. Nəticələri isə mütəxəssis qiymətləndirir.

Saat ürək ritmində şübhəli dəyişiklik aşkarlayırsa, nə etməli?

Bildirişi diaqnoz kimi qəbul etməmək lazımdır. Amma onu tamamilə görməzdən gəlmək də düzgün deyil. Geyilə bilən cihazlar ürək ritmini iki əsas üsulla izləyə bilir. Optik sensor nəbz dalğaları arasındakı fasilələrin qeyri-müntəzəm olduğunu aşkarlaya və alqoritm mümkün qulaqcıq fibrilasiyasından – ürək ritminin pozulmasının bir növündən – şübhələnə bilər. Bəzi modellər əlavə olaraq birkanallı EKQ də çəkə bilir. Yalnız optik sensor məlumatlarına əsaslanan bildiriş diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil.

Amerika Kardiologiya Kolleci və Amerika Ürək Assosiasiyasının tövsiyələrinə əsasən, saat və ya smartfon vasitəsilə qeydə alınan optik məlumatlar nəbzin qeyri-müntəzəmliyini aşkar edə və EKQ çəkilməsi üçün əsas yarada bilər. Lakin qulaqcıq fibrilasiyası diaqnozu tibb mütəxəssisinin qiymətləndirdiyi elektrokardioqrafik qeydə əsaslanmalıdır.

Beləliklə, cihaz “mümkün qulaqcıq fibrilasiyası” barədə xəbərdarlıq edirsə, bunu belə anlamaq olar: bu siqnalı yoxlamaq lazımdır, amma bildirişin özü diaqnoz deyil. Bu xəbərdarlıqların faydası da yoxdur demək düzgün olmaz. Ağıllı saatlarda qulaqcıq fibrilasiyasını izləyən funksiya ən çox araşdırılmış imkanlardan biridir. Ancaq nəticə cihazın konkret modelindən və istifadə etdiyi alqoritmdən asılıdır.

Üstəlik, belə pozuntunun erkən aşkarlanmasının xəstəyə real həyatda nə qədər fayda verdiyi hələ tam aydın deyil. 2026-cı il icmalında kardioloqlar Mark Devis, Hiracnarain Bullak və Muzahir Tayebci qeyd edirlər ki, erkən aşkarlamanın diaqnozu sürətləndirdiyinə, müalicəni dəyişdirdiyinə və ya nəticələri yaxşılaşdırdığına dair məlumatlar hələ məhduddur.

Ona görə də ürək ritmində pozuntu barədə bildiriş alındıqda məlumatları, xüsusilə EKQ qeydini saxlamaq və həkimə göstərmək tövsiyə olunur.

Ağıllı saatlar insanı daha çox narahat edə bilərmi?

Bəzi insanlarda – bəli. Melnikov bildirir ki, yuxu mütəxəssisləri ekrandakı rəqəmləri həddindən artıq izləməyə başlayan pasiyentlərlə qarşılaşırlar. Onun sözlərinə görə, yuxunu mükəmməl etmək istəyi və bu məsələdə perfeksionizm yuxusuzluğa meyilliliyi artıran amillərdəndir. Yuxuya həddindən artıq diqqət yetirmək bəzən elə yuxunun özünü poza bilər.

Bu hadisə hətta xüsusi ad da alıb – ortosomniya. Termin 2017-ci ildə yuxu təbabəti üzrə mütəxəssislər tərəfindən yuxu izləyicilərində “ideal” göstəricilər əldə etməyə həddindən artıq çalışan insanları təsvir etmək üçün təklif olunub.

Bununla belə, ayrı-ayrı klinik hadisələrin təsviri ağıllı saatların özünün yuxusuzluq və ya narahatlıq pozuntusu yaratdığını sübut etmir. Narahatlıq təkcə yuxu göstəricilərindən deyil, ürək fəaliyyəti barədə hesabatlardan da yarana bilər. Artıq qulaqcıq fibrilasiyası diaqnozu qoyulmuş 172 pasiyentin iştirak etdiyi bir araşdırmada ağıllı saat sahiblərinin bədənlərindəki dəyişikliklərə daha həssas reaksiya verdikləri və müalicə ilə bağlı daha çox narahatlıq keçirdikləri müşahidə olunub. Hətta hər beş nəfərdən biri mümkün aritmiya barədə bildiriş aldıqda güclü narahatlıq yaşayıb.

Ancaq bu nəticələr narahatlığın məhz saatlardan qaynaqlandığını sübut etmir. Ola bilər ki, ürəyi ilə bağlı əvvəlcədən daha çox narahat olan insanlar vəziyyətlərini davamlı izləmək üçün belə cihazları almağa daha çox meyillidirlər.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Geyilə bilən cihazların əsas faydası rəqəmlərdən daha çox, qeyri-adi dəyişiklikləri vaxtında görməyə kömək etmələridir. Bir dəfə aşağı yuxu balı almaq, qeyri-adi yuxu mərhələsi görmək və ya nəbzdə tək bir sapma aşkarlanması özlüyündə çox şey demir. Amma göstəricilərdəki dəyişikliklər mütəmadi təkrarlanırsa və insan özünü fiziki cəhətdən pis hiss edirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır. Saatın topladığı məlumatlar isə mütəxəssis üçün əlavə kontekst yarada bilər.