Bankların əsl qazancı: 1 manatlıq aktivdən kim daha çox gəlir götürür, kim səhmdarının pulunu daha yaxşı işlədib? - REYTİNQ

Bankların maliyyə hesabatlarında mənfəət, aktivlər, kredit portfeli və depozitlər haqqında çox danışılır. Amma bankın nə qədər səmərəli işlədiyini anlamaq üçün təkcə onun nə qədər qazandığına baxmaq kifayət etmir. Əsas sual budur: bank bu qazancı hansı resursla və nə qədər səmərəli əldə edir?

Məhz burada iki vacib göstərici köməyə gəlir: ROA — aktivlərin gəlirliliyi və ROE — kapitalın gəlirliliyi. 2026-cı ilin III rübü üzrə reytinqlər göstərir ki, bu iki göstərici üzrə bankların sıralaması xeyli fərqlənə bilər. Məsələn, Bank Melli İranın Bakı filialı ROA üzrə ilk yerdə olduğu halda, ROE reytinqində 16-cı sıradadır. Kapital Bank isə ROE üzrə liderdir, ROA siyahısında dördüncü yerdədir. Bu fərq təsadüfi deyil və bankların resurslarından necə istifadə etdiyini anlamaq üçün maraqlı ipucları verir.

ROA nədir? Bank hər 100 manatlıq aktivdən nə qədər qazanır?

ROA — Return on Assets, yəni aktivlərin gəlirliliyi əmsalıdır. Sadə dillə desək, bankın sərəncamında olan bütün aktivlərin nə qədər mənfəət yaratdığını göstərir. Bankın aktivlərinə verdiyi kreditlər, investisiyalar, pul vəsaitləri və digər maliyyə resursları daxildir. ROA bankın bu resurslardan nə dərəcədə səmərəli istifadə etdiyini qiymətləndirməyə kömək edir.

Məsələn, ROA göstəricisi 3% olan bank, hər 100 manatlıq aktivə qarşı 3 manat mənfəət əldə edir. Bu, bankın aktivlərindən gəlir yaratmaq qabiliyyətinin yüksək olduğunu göstərən siqnaldır. Ancaq yekun qiymətləndirmə üçün risklərə, gəlirin davamlılığına və bankın biznes modelinə də baxmaq lazımdır.

ROA nə qədər yüksəkdirsə, digər şərtlər eyni olduqda, bank aktivlərindən bir o qədər səmərəli istifadə edir. Bununla belə, yüksək göstərici avtomatik olaraq bankın bütün sahələrdə daha güclü və ya daha təhlükəsiz olduğu demək deyil.

Azərbaycan banklarının ROA və ROE reytinqi — 2026-cı ilin III rübü

ROA reytinqində kimlər öndədir?

Reytinqin ilk üçlüyündə fərqli ölçüdə və biznes modelində olan banklar yer alır. Bank Melli İranın Bakı filialının 3,7%-lik göstəricisi siyahıdakı ən yüksək ROA-dır. AccessBank 3,2%-lə ikinci, ABB isə 2,9%-lə üçüncü yerdədir.

Kapital Bank 2,8%-lə dördüncü, Bank VTB (Azərbaycan) 2,8%-lə beşinci, Premium Bank və Bank Respublika isə 2,5%-lə müvafiq olaraq altıncı və yeddinci pillələrdədir.

Siyahının sonlarında Xalq Bankın ROA-sı 1,1%, Azər-Türk Bankın 0,9%, Azərbaycan Sənaye Bankının 0,8%, AFB Bankın 0,8%, TuranBankın isə 0,3% təşkil edir.

ROE nədir? Bank səhmdarının hər 100 manatına nə qədər mənfəət düşür?

ROE — Return on Equity, yəni kapitalın gəlirliliyi əmsalıdır. Bu göstərici bankın səhmdarlarının qoyduğu kapitaldan nə dərəcədə səmərəli istifadə etdiyini göstərir.

Sadə nümunə: ROE 20% olarsa, hər 100 manatlıq kapitala 20 manat mənfəət uyğun gəlir. Beləliklə, ROE bankın yalnız nə qədər qazandığını deyil, səhmdar kapitalını nə dərəcədə məhsuldar işlətdiyini qiymətləndirməyə imkan verir.

ROA ilə ROE arasındakı əsas fərq budur:

• ROA bankın bütün aktivlərinin nə qədər mənfəət yaratdığını göstərir.
• ROE həmin mənfəətin səhmdar kapitalına nisbətini göstərir.

Bu göstəricilər bir-birini tamamlayır. ROE yüksək, ROA isə nisbətən aşağı ola bilər. Buna bankın aktivlərinin maliyyələşdirilmə strukturu, o cümlədən borc və cəlb olunmuş vəsaitlərin payı təsir göstərə bilər. Yüksək ROE buna görə də həmişə daha aşağı risk demək deyil.

ROE reytinqinin lideri Kapital Bankdır

Kapital Bank 29,5%-lik ROE ilə birinci, AccessBank 25,3%-lə ikinci, Bank Respublika 23,5%-lə üçüncü yerdədir. ABB 20,2%-lə dördüncü, Bank of Baku 18,6%-lə beşinci, PAŞA Bank isə 18,1%-lə altıncıdır.

Bu rəqəmlər göstərir ki, ROE üzrə liderlik yalnız bankın ölçüsündən asılı deyil. Bankın kapitalının həcmi, mənfəət yaratmaq qabiliyyəti və maliyyələşmə strukturu da nəticəyə təsir edir.

Eyni bank iki reytinqdə niyə fərqli yerdədir?

İki cədvəli yanaşı nəzərdən keçirdikdə maraqlı mənzərə yaranır. Bəzi banklar aktivlərindən yüksək gəlir götürsə də, səhmdar kapitalının gəlirliliyi üzrə eyni dərəcədə önə çıxmır.

Ən maraqlı nümunə Bank Melli İranın Bakı filialıdır. Bank ROA üzrə birinci olsa da, ROE-si 7,4%-dir. Kapital Bankda isə vəziyyət fərqlidir: ROA 2,8%, ROE isə 29,5%-dir və bu, bütün siyahıda ən yüksək göstəricidir.

Bu fərq belə izah oluna bilər ki, ROA bankın aktivlərinin mənfəət yaratmaq gücünü ölçür, ROE isə həmin mənfəətin səhmdar kapitalı ilə müqayisədə nə qədər böyük olduğunu göstərir. Kapitalın aktivlərə nisbəti, cəlb olunmuş vəsaitlərin rolu və mənfəətin formalaşması hər iki əmsalın münasibətinə təsir edir.

Bank seçərkən hansı əmsala baxmaq lazımdır?

Bu sualın tək cavabı yoxdur. Məqsəd bankın nə qədər səmərəli işlədiyini anlamaqdırsa, ROA vacib göstəricidir. Səhmdar kapitalının gəlirliliyi maraq doğurursa, ROE daha çox məlumat verir. Bankın dayanıqlılığını qiymətləndirmək üçün isə kapital adekvatlığı, problemli kreditlərin payı, likvidlik, ehtiyatlar və mənfəətin davamlılığı da nəzərə alınmalıdır.

Üstəlik, banklar fərqli biznes modelləri ilə işləyirlər. Bir bankın istehlak kreditləri, digərinin korporativ kreditləri, başqa birinin isə investisiya əməliyyatları daha böyük paya malik ola bilər. Buna görə də yalnız bir əmsala əsaslanaraq bankları tam müqayisə etmək düzgün deyil.