İranın milli valyutası rialın məzənnəsi tarixində ilk dəfə 1 ABŞ dollarına qarşı 2 milyon rial həddini keçib. 

Valyutanın sürətli ucuzlaşması ölkə iqtisadiyyatında artan təzyiqi, xüsusilə neft gəlirlərinin azalması, xarici valyutaya çıxışın çətinləşməsi və yüksək inflyasiya risklərini daha da artırır. Açıq bazarda 1 ABŞ dollarının qiyməti 2,02 milyon riala qədər yüksəlib. Bununla da İran valyutası son günlərdə yeni antirekordlar müəyyənləşdirir. Rial ABŞ Prezidenti Donald Trampın ötən həftə İrana qarşı yeni və daha sərt iqtisadi tədbirlər elan etməsindən sonra təxminən 4,5% dəyər itirib. Başqa sözlə, İran vətəndaşları üçün dolların qiyməti artıq milyonlarla rialla ölçülür. 

Niyə rial bu qədər sürətlə ucuzlaşır?

Valyutanın yeni minimuma düşməsinin əsas səbəbi İran iqtisadiyyatına qarşı təzyiqin kəskin artmasıdır. ABŞ İranın iqtisadiyyatını daha da təcrid etməyə çalışır, ölkənin əsas ticarət tərəfdaşlarına təzyiq göstərir və neft ixracından əldə edilən valyuta gəlirlərini məhdudlaşdırmağa çalışır. İran Mərkəzi Bankının rəhbəri Əbdül Nasir Himməti ötən həftə ölkənin xam neft ixracının “demək olar ki, dayandığını” bildirib. Bu, rial üçün olduqca ciddi problemdir. Çünki İran iqtisadiyyatının xarici valyuta gəlirlərinin əsas mənbələrindən biri neft ixracıdır. Ölkə neft satır dollar və digər xarici valyutalar əldə edir, həmin valyutalar daxili bazarda satılır, rial üçün tələb yaranır. Neft ixracı və valyuta daxilolmaları azaldıqda isə bu mexanizm əks istiqamətdə işləyir: valyuta gəliri azalır, dollar qıtlaşır, dollara tələb artır, rial ucuzlaşır. 

Rialın ucuzlaşması niyə dayanmaq bilmir?

Burada yalnız sanksiyalar deyil, iqtisadi gözləntilər də mühüm rol oynayır. Əhali və biznes rialın daha da ucuzlaşacağını düşünürsə, öz vəsaitlərini milli valyutada saxlamaq istəmir. Məsələn, bir iranlı hesabında 1 milyard rial saxlayır. Əgər dollar 1 milyon rialdırsa, bu pul təxminən 1 000 dollara bərabərdir. Dollar 2 milyon riala qalxarsa, həmin 1 milyard rial artıq cəmi 500 dollar edir. Bu səbəbdən insanlar və şirkətlər imkan daxilində rialı dollara, qızıla və digər aktivlərə çevirməyə çalışırlar. Nəticədə dollara tələb daha da artır və rialın ucuzlaşması sürətlənir. Bu, iqtisadiyyatda “valyuta qaçışı” kimi tanınan prosesin güclənməsinə səbəb ola bilər. 

İnflyasiya təzyiqi artır

Rialın sürətli ucuzlaşmasının ən böyük nəticələrindən biri isə idxal qiymətlərinin yüksəlməsidir. İran xaricdən dərman, avadanlıq, ərzaq, xammal və digər məhsullar alır. Tutaq ki, xaricdən gətirilən bir məhsulun qiyməti 100 dollardır. Dollar 1 milyon rial olduqda həmin məhsulun qiyməti 100 milyon rial təşkil edir. Dollar 2 milyon riala yüksələrsə, eyni məhsulun qiyməti artıq 200 milyon rial olacaq. Yəni məhsulun dollar qiyməti dəyişməsə belə, İran istehlakçısı üçün qiymət iki dəfə arta bilər. Bu səbəbdən rialın ucuzlaşması inflyasiyanı daha da sürətləndirən əsas mexanizmlərdən biridir. Hazırda İran iqtisadiyyatı artıq yüksək inflyasiya və zəif iqtisadi artımla üz-üzədir. Ölkənin milli valyutasında yeni rekord minimumların yaranması isə qiymət artımı gözləntilərini daha da gücləndirir. 

Rəsmi və bazar məzənnəsi arasında böyük fərq yaranıb

İran valyuta bazarındakı əsas problemlərdən biri də vahid məzənnənin olmamasıdır. Açıq bazarda dollar təxminən 2,02 milyon rial səviyyəsindədir. Rəsmi məzənnə isə təxminən 1,5 milyon rial təşkil edir. Bu, bazarda ciddi fərq yaradır. Sadə dillə desək, dövlət dolları bir qiymətə hesablayır, real bazarda isə dollar xeyli baha satılır. Belə vəziyyət valyuta bazarında təzyiqi artırmaqla yanaşı, iqtisadiyyatda qiymət siqnallarının da təhrif olunmasına səbəb olur. 

İran iqtisadiyyatında təzyiqin əsas mənbəyi neftdir

İran üçün vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən məqam neft ixracına təzyiqin artmasıdır. Neft ölkənin əsas valyuta gəliri mənbələrindən biridir. ABŞ-ın İranın neft satışlarını və ölkənin ticarət tərəfdaşları ilə maliyyə əlaqələrini məhdudlaşdırması Tehran üçün xarici valyuta çatışmazlığı riskini artırır.

Bundan əlavə, ABŞ İranın əsas limanlarına və ticarət kanallarına təzyiq göstərir. Vaşinqton yeni sanksiyalar paketi hazırlayır və ABŞ Maliyyə Nazirliyi bunu İran iqtisadiyyatına qarşı daha geniş kampaniyanın bir hissəsi kimi təqdim edir. 

Rialın çökməsi Azərbaycan üçün nə deməkdir?

İranın milli valyutasının kəskin ucuzlaşması Azərbaycanın iqtisadiyyatı üçün birbaşa valyuta riski yaratmasa da, regional ticarət baxımından əhəmiyyətlidir. İran rialının zəifləməsi İran məhsullarını xarici valyutada daha ucuz edə bilər.

Məsələn, İran şirkəti öz məhsulunu rialla satırsa və rial 50% ucuzlaşırsa, şirkət dollarla ifadədə eyni məhsulu daha aşağı qiymətə təklif edə bilər. Bu isə İran ixracatçısının rəqabət üstünlüyünü artıra bilər. Digər tərəfdən, İranın idxal imkanları zəifləyir. Əhalinin və şirkətlərin xarici valyuta alıcılıq qabiliyyəti azaldıqca ölkənin idxala olan tələbi də zəifləyə bilər. 

Azərbaycan üçün xüsusilə sərhədyanı ticarət, İranla qarşılıqlı mal dövriyyəsi və regiondakı qiymət rəqabəti baxımından bu proses izlənilməlidir. 

Rialın 2 milyon həddini keçməsi sadəcə psixoloji hədd deyil

İran valyutasının 1 dollar qarşılığında 2 milyon rialı keçməsi ilk baxışda sadəcə psixoloji göstərici kimi görünə bilər. Əslində isə bu rəqəm daha böyük problemin nəticəsidir. Ölkədə xarici valyuta gəlirləri azalır, neft ixracına təzyiq artır, sanksiyalar genişlənir; idxal xərcləri yüksəlir; inflyasiya gözləntiləri artır; əhali milli valyutadan qaçmağa çalışır. Bütün bu faktorlar eyni istiqamətdə işlədikdə milli valyutanın məzənnəsini qorumaq getdikcə çətinləşir. 

Əsas sual bundan sonra nə olacaq?

Rialın 2 milyon həddini keçməsi İran iqtisadiyyatı üçün yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Əgər ABŞ-ın yeni sanksiyaları İranın neft ixracını və xarici valyuta gəlirlərini daha da azaldarsa, rial üzərində təzyiqin davam etməsi mümkündür. Əksinə, ABŞ-la İran arasında diplomatik razılaşma əldə olunması, neft ixracına məhdudiyyətlərin yumşaldılması və ölkənin xarici valyutaya çıxışının yaxşılaşması rial üçün müəyyən rahatlama yarada bilər.

Hazırkı mənzərədə isə əsas problem artıq təkcə “rial neçə olacaq?” sualı deyil. Daha fundamental sual budur: İran iqtisadiyyatı milli valyutanın daha da ucuzlaşmasını dayandırmaq üçün kifayət qədər xarici valyuta gəliri yarada biləcəkmi? Çünki valyutanın məzənnəsini uzun müddət inzibati üsullarla saxlamaq mümkündür, lakin xarici valyuta gəlirləri və iqtisadi etimad bərpa olunmadıqda bazarın təzyiqi gec-tez yenidən üzə çıxır.