Tramp İrana qarşı “ən dağıdıcı iqtisadi əməliyyata” başlayır. İranla əməkdaşlıq edən ölkələr də hədəfdədir

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana qarşı iqtisadi təzyiqi yeni mərhələyə keçirdiyini açıqlayıb. O, Tehranı beynəlxalq iqtisadi sistemdən mümkün qədər təcrid etməyə yönəlmiş yeni kampaniyanı “indiyədək hər hansı ölkəyə qarşı həyata keçirilmiş ən dağıdıcı iqtisadi əməliyyat” adlandırıb.

Trampın açıqlaması ABŞ və İran arasında davam edən müharibənin artıq altıncı aya yaxınlaşdığı, Hörmüz boğazında gəmiçilik və neft axınlarının ciddi şəkildə pozulduğu bir vaxtda verilib.

“İqtisadi D-Day” elan edildi

Tramp sosial media hesabında yeni kampaniyanı “iqtisadi D-Day” adlandıraraq müttəfiqləri də İranı təcrid etmək üçün ABŞ-a qoşulmağa çağırıb. ABŞ prezidentinin sözlərinə görə, Vaşinqton İranın iqtisadiyyatını ayaqda saxlayan maliyyə və kommersiya kanallarını hədəfə alacaq. Buraya neft qaçaqmalçılığı şəbəkələri, maliyyə transferləri, valyuta mübadiləsi məntəqələri, “ön şirkətlər”, gəmiçilik və digər logistika kanalları daxildir.

Tramp bununla kifayətlənməyərək İranla iqtisadi əlaqələri davam etdirən üçüncü ölkələri də xəbərdar edib. Onun mesajına görə, İran iqtisadiyyatına maliyyə və ya kommersiya baxımından “həyat xətti” verən istənilən ölkənin özü də ciddi iqtisadi nəticələrlə üzləşə bilər.

Əsas hədəf İranın neft gəlirləridir

Vaşinqtonun yeni strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri İranın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlərin qarşısını almaqdır. ABŞ artıq uzun müddətdir İranın neft sektoruna, tanker donanmasına, maliyyə institutlarına və neft ticarətində iştirak edən şirkətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq edir. Yeni kampaniya isə bu mexanizmlərin daha geniş şəkildə tətbiq edilməsini və İranın neft gəlirlərinə çıxışının daha da məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan xüsusilə İran neftinin əsas alıcıları və İranla ticarət əlaqələrini davam etdirən ölkələr üçün risklər artır.

Çin əsas sınaq olacaq

ABŞ-ın yeni strategiyasının ən mürəkkəb tərəfi İranın əsas ticarət tərəfdaşlarından birinin Çin olmasıdır. Pekin İran neftinin əsas alıcılarından biri olaraq qalır. Buna görə də Vaşinqtonun ikinci dərəcəli sanksiyaları daha sərt tətbiq etməsi ABŞ–Çin münasibətlərində yeni gərginlik yarada bilər. Reuters-in təhlilinə görə, Çin şirkətləri və maliyyə qurumlarının hədəfə alınması Vaşinqton və Pekin arasında daha geniş qarşıdurmaya səbəb ola bilər. Bu səbəbdən Trampın açıqlamasının yalnız İran iqtisadiyyatına deyil, qlobal ticarət sisteminə təsiri də diqqətlə izlənilir.

Hörmüz boğazı amili

İranın iqtisadi təcridinin dərinləşdirilməsi qlobal enerji bazarı üçün də risk yaradır. Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin ən mühüm marşrutlarından biridir. İranla bağlı hərbi və iqtisadi gərginliyin artması bu marşrutda gəmiçilik xərclərini və sığorta risklərini yüksəldə, neft tədarükünə təzyiq göstərə bilər. Hazırda bölgədəki müharibə və İranın Hörmüz boğazında gəmiçiliyə müdaxiləsi artıq qlobal neft bazarında ciddi pozuntular yaradıb.

Bu isə Azərbaycanın da daxil olduğu enerji ixrac edən ölkələr üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neft qiymətlərində artım ixrac gəlirlərini dəstəkləyə bilsə də, uzunmüddətli regional gərginlik nəqliyyat, sığorta, logistika və ticarət xərclərini artırır.

Trampın məqsədi nədir?

ABŞ prezidentinin əsas siyasi tələbi dəyişməyib: İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və Tehranı daha sərt şərtlərlə razılaşmaya məcbur etmək. Lakin Vaşinqtonun yeni yanaşması iqtisadi təzyiqi yalnız İranın özünə deyil, onunla işləyən digər ölkələrə də yaymaqla fərqlənir. Bu, klassik sanksiya siyasətindən daha geniş yanaşmadır. Məqsəd İranın yalnız ABŞ-la deyil, üçüncü ölkələrlə iqtisadi əlaqələrini də çətinləşdirməkdir.

İranın reaksiyası

Tehran isə ABŞ-ın yeni təhdidlərini rədd edir və bunu əvvəlki sanksiya siyasətinin davamı kimi qiymətləndirir. İran rəsmiləri iqtisadi təzyiqlərin ölkənin mövqeyini dəyişməyəcəyini bildirirlər. Bununla belə, İran iqtisadiyyatının onsuz da uzun illərdir sanksiyalar altında olması yeni məhdudiyyətlərin ölkənin neft gəlirlərinə, valyuta bazarına və xarici ticarət imkanlarına əlavə təzyiq yarada biləcəyi anlamına gəlir.

Beləliklə, Trampın son açıqlaması ABŞ–İran qarşıdurmasında yeni mərhələnin başladığını göstərir: Vaşinqton hərbi təzyiqlə yanaşı İranın iqtisadi damarlarını kəsməyə çalışır. Əgər yeni sanksiyalar İranın neft ixracına və maliyyə kanallarına ciddi şəkildə təsir edərsə, əsas sual yalnız İran iqtisadiyyatının nə qədər zərər görəcəyi olmayacaq.

Əsas məsələ Çin, Körfəz ölkələri və İranla ticarət əlaqəsi olan digər dövlətlərin Vaşinqtonun təzyiqinə necə cavab verəcəyi olacaq.

Bu isə İran məsələsini regional münaqişədən çıxarıb, ABŞ və digər böyük iqtisadiyyatlar arasında yeni ticarət və maliyyə qarşıdurmasının predmetinə çevirə bilər.