İstehlak kreditlərində milyardlıq yarış: əhalinin ən çox borcu hansı banklaradır? - REYTİNQ

Kredit götürmək getdikcə daha əlçatan olur: bank tətbiqində bir neçə əməliyyat, təsdiq mesajı və vəsait hesabda. Ancaq kreditin verildiyi anla onun ailə büdcəsinə təsiri arasında böyük fərq var. Bu gün alınan pul sabahkı gəlirin bir hissəsini əvvəlcədən xərcləmək öhdəliyi yaradır.

Azərbaycan banklarının istehlak kreditləri üzrə göstəriciləri bu bazarda rəqabətin davam etdiyini göstərir. 2024-cü ilin sonundan 2025-ci ilin sonuna qədər əksər bankların portfeli böyüyüb. 2026-cı ilin ilk doqquz ayının göstəriciləri də iri bankların mövqelərini qoruduğunu, bəzi orta və kiçik bankların isə daha sürətli artdığını göstərir.

Lakin bu rəqəmləri yalnız bankların biznes uğuru kimi oxumaq düzgün olmaz. İstehlak kreditlərinin artımı eyni zamanda borcalanların gəlirlərinin, mövcud borclarının və aylıq ödənişləri qarşılamaq imkanlarının nə qədər diqqətlə qiymətləndirilməli olduğunu göstərir. Məhz buna görə Mərkəzi Bankın istehlak kreditləşməsinə ehtiyatlı yanaşması iqtisadi və maliyyə sabitliyi baxımından əhəmiyyətlidir.

1. Kapital Bank öndədir, Bank of Baku isə portfelini daha sürətlə böyüdür

2025-ci ilin yekununa görə, istehlak kreditləri portfelinin həcminə görə ilk iki yerdə Kapital Bank və ABB qərarlaşıb. 2026-cı ilin sentyabr ayının sonuna onların mövqeyi dəyişməyib: Kapital Bankın istehlak kreditləri 3,54 milyard manata, ABB-nin portfeli isə 2,24 milyard manata çatıb.

Amma artım dinamikası bütün banklarda eyni deyil. Bank of Baku-nun portfeli 2025-ci ilin sonunda 699,9 milyon manat olduğu halda, 2026-cı ilin sentyabrında 911 milyon manata çatıb. Üçüncü rübün sonuna olan göstəricini ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisə etdikdə artım 11,1% təşkil edir.

Azər-Türk Bankda illik artım 20,7%, Expressbankda 23%, Bank VTB-də 16% olub. Bu banklar istehlak kreditləri bazarında daha sürətli böyüyən iştirakçılar sırasındadır.

Digər tərəfdən, Xalq Bankın portfeli ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12,1%, Ziraat Bank Azərbaycanın portfeli isə 14,2% azalıb. PAŞA Bankda da azalma qeydə alınıb.

2. Üç dövr üzrə müqayisə: bankların istehlak kreditləri

Aşağıdakı cədvəldə 2024 və 2025-ci illərin yekun göstəriciləri, eləcə də 2026-cı ilin ilk doqquz ayının nəticələri bir araya gətirilib. Son sütun 2026-cı ilin sentyabr sonu göstəricisini 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisə edir.

3. Mərkəzi Bank niyə istehlak kreditlərinə ehtiyatla yanaşır?

İstehlak kreditləri bank üçün gəlir mənbəyidir, borcalan üçün isə gələcək gəlirə düşən öhdəlikdir. Kreditin məbləği və aylıq ödənişi ailənin real gəlirinə uyğun gəlmədikdə, borcalan yeni kredit götürməklə əvvəlki öhdəliklərini qarşılamağa çalışa bilər. Bu isə borc yükünün artmasına və gecikmələrin çoxalmasına səbəb ola bilər.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 2025-ci ilin avqustunda kredit kartları üzrə tənzimləyici çərçivəni sərtləşdirib. Dəyişikliklərə əsasən, kredit kartı limiti borcalanın vergilər çıxıldıqdan sonra əldə etdiyi xalis gəlirin beş misli ilə məhdudlaşdırılıb. Tənzimləyicinin açıqlamasında bu addımın səbəblərindən biri kimi kredit kartlarının sürətli artımı və borc yükünün sərəncamda qalan gəlirdə payının yüksəlməsi göstərilib.

Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin iyununda elan etdiyi növbəti dəyişikliklər də eyni istiqamətə yönəlib: vətəndaşlara öz adlarına məsafədən istehlak krediti rəsmiləşdirilməsinə könüllü məhdudiyyət qoymaq imkanı yaradılıb, müəyyən məbləğdən yuxarı məsafədən kreditlər üçün isə gözləmə müddəti tətbiq edilib. Qaydalar 1 oktyabr 2026-cı ildən qüvvəyə minib.

Bu ehtiyatlı yanaşma əsaslıdır. Çünki kredit portfelinin artması bankların kommersiya uğuru ola bilər, lakin borcalanın ödəmə qabiliyyəti eyni sürətlə artmırsa, bu genişlənmə uzunmüddətli risk yarada bilər. Əsas məsələ kreditlərin ümumi həcmi deyil, borcun gəlirlə müqayisədə nə qədər böyüməsi və borcalanın aylıq ödənişdən sonra nə qədər sərbəst vəsaitinin qalmasıdır.

Vacib nüans odur ki, istehlak kreditlərinin artması təkbaşına böhran əlaməti deyil. Risk daha çox kreditlərin gəlirləri zəif olan və artıq əhəmiyyətli borcu mövcud olan insanlarda cəmləşməsi zamanı yüksəlir.

5. Banklar üçün növbəti sınaq kreditin həcmi yox, keyfiyyətidir

2024–2025-ci illərin yekunları ilə 2026-cı ilin ilk doqquz ayının müqayisəsi göstərir ki, istehlak kreditləri bazarında rəqabət davam edir. Kapital Bank və ABB liderdir, Bank of Baku və Azər-Türk Bank kimi banklar portfellərini artırır, bəzi banklarda isə azalma qeydə alınır.

Lakin növbəti mərhələdə bankların nəticələrini yalnız kredit portfelinin artımı ilə qiymətləndirmək yetərli olmayacaq. Kreditlərin vaxtında qaytarılması, ehtiyatların adekvatlığı, faiz gəlirləri ilə maliyyələşmə xərcləri arasındakı fərq və borcalanların ödəmə qabiliyyəti daha vacib göstəricilərə çevriləcək.

Mərkəzi Bankın ehtiyatlı davranışının mahiyyəti də budur: kredit bazarını dayandırmaq deyil, onun sağlam və dayanıqlı böyüməsini təmin etmək. Çünki bankın verdiyi kredit bu gün gəlir yaratsa da, sabah həmin borcun qaytarılması həm bankın maliyyə nəticəsindən, həm də vətəndaşın real gəlirindən asılıdır.