Portfel investisiyalarında rekord azalma: səbəb TANAP avrobondlarının geri alınmasıdır
2026-cı ilin I rübündə qeydə alınan 2,013 milyard dollarlıq xarici maliyyə öhdəliklərinin azalması tədiyə balansının ən diqqətçəkən məqamlarından biridir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının hesabatında bu azalma əsasən neft-qaz sektoru üzrə portfel öhdəliklərinin 2 milyard dollar azalması ilə izah edilir. 2 milyard dollarlıq portfel çıxışı əslində nə deməkdir və hansı layihə ilə bağlıdır?
2 milyard dollarlıq azalma nə deməkdir?
Bu göstərici əslində Azərbaycana xaricdən yeni portfel kapitalının daxil olmaması deyil, əvvəlki illərdə cəlb edilmiş xarici borc öhdəliyinin bağlanması deməkdir. Burada əsas amil Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri (TANAP) layihəsi üzrə vaxtilə buraxılmış dövlət zəmanətli avrobondların geri alınması və ya ödənilməsi ilə bağlıdır.
Tədiyə balansının metodologiyasına görə xarici investorların əlində olan avrobondlar ölkənin xarici maliyyə öhdəlikləri kimi uçota alınır. Həmin istiqrazlar geri alındıqda və ya vaxtından əvvəl ödənildikdə ölkənin portfel investisiyaları üzrə öhdəlikləri azalır. Buna görə də maliyyə hesabında portfel investisiyaları maddəsi üzrə -2,0 milyard dollarlıq çıxış qeydə alınıb.
Bu proses makroiqtisadi baxımdan mənfi hadisə deyil. Əksinə, Azərbaycanın xarici borc yükünün azalması və enerji layihələri üzrə öhdəliklərin bağlanması kimi qiymətləndirilə bilər.
İlkin gəlirlər balansına təsiri
Portfel investisiyalarındakı bu dəyişiklik ilkin gəlirlər balansında da özünü göstərir.
Hesabatda göstərilir ki, 2026-cı ilin I rübündə ilkin gəlirlər balansı son illərdə ilk dəfə olaraq 37,6 milyon dollar profisit verib. Halbuki 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici 656,2 milyon dollar kəsir idi.
İlkin gəlirlər balansında ödənişlərin mühüm hissəsini qeyri-rezidentlərə ödənilən faizlər təşkil edir. Hesabatda qeyd olunur ki, qiymətli kağızlar portfeli üzrə xarici investorlara 106 milyon dollar faiz ödənilib və xarici kreditlər üzrə faiz ödənişləri 89,7 milyon dollar olub.
TANAP avrobondlarının geri alınması nəticəsində gələcək dövrlərdə həmin istiqrazlar üzrə faiz ödənişləri azalacaq. Başqa sözlə, ölkənin xarici portfel öhdəlikləri kiçildikcə qeyri-rezidentlərə ödənilən investisiya gəlirləri də azalır. Bu isə ilkin gəlirlər balansının yaxşılaşmasına xidmət edən amillərdən biridir.
Daha bir mühüm məqam
Bununla yanaşı, AMB ilkin gəlirlər balansında profisitin əsas səbəbini xaricdə əldə olunan gəlirlərin yenidən investisiyalaşdırılması ilə əlaqələndirir. Xaricdə qazanılan faiz və investisiya gəlirlərinin təkrar investisiya edilməsi ilkin gəlirlər balansına müsbət təsir göstərib.
Lakin portfel investisiyaları üzrə öhdəliklərin 2 milyard dollar azalması da dolayı yolla həmin balansın sağlamlaşmasına kömək edir. Çünki xarici investorlara gələcək faiz və kupon ödənişləri üzrə yük azalır.
Beləliklə, TANAP layihəsi çərçivəsində buraxılmış dövlət zəmanətli avrobondların geri alınması Azərbaycanın xarici maliyyə öhdəliklərini azaltmaqla yanaşı, gələcək dövrlərdə qeyri-rezidentlərə ödənilən faiz xərclərini də aşağı salır. Nəticədə ilkin gəlirlər balansının kəsiri azalır və hətta bu rübdə olduğu kimi profisitə çevrilməsi üçün əlavə dəstək formalaşdırır. Bu baxımdan sözügedən əməliyyat həm xarici borcun idarə olunması, həm də tədiyə balansının keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər.
