Əhalinin borclanması artır: kartla alınan kreditlər sürətlə böyüyür

Azərbaycanda bank sektorunda ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin həcmi son illərdə artım trendini qoruyur. Əhalinin aldığı kreditlər məhz bu göstərici altında cəmləşir. Statistik məlumatların təhlili göstərir ki, həm ümumi kredit portfelində, həm də manatla verilən kreditlərdə artım müşahidə olunur.

Ümumi kredit portfelinin strukturuna baxdıqda müəyyən risk siqnalları görünür. 31,9 milyard manatlıq kredit portfelinin 18,2 milyard manatının ev təsərrüfatlarının payına düşməsi bank sektorunda kreditlərin böyük hissəsinin istehlak yönümlü olmasını göstərir.

Kreditlərin yarıdan çoxu əhaliyə verilib

Sadə hesablamaya görə, bank kreditlərinin təxminən 57 faizi ev təsərrüfatlarının üzərinə düşür. Bu isə o deməkdir ki, kredit portfelinin əsas hissəsi istehlak kreditləri, kart limitləri və ipoteka kimi fiziki şəxslərə yönəlmiş maliyyələşmədən formalaşır.

İqtisadi baxımdan balanslı kredit strukturu üçün kreditlərin daha böyük hissəsinin real sektora – yəni biznesə, istehsala və investisiya layihələrinə yönəlməsi vacib sayılır. Kreditlərin böyük payının əhali üzərində cəmləşməsi isə iqtisadi artımın maliyyələşdirilməsi baxımından müəyyən risklər yaradır.

İstehlak kreditlərinin genişlənməsi

Ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin strukturuna baxdıqda xüsusilə qısamüddətli kreditlər və ödəniş kartları vasitəsilə verilən kreditlərin sürətlə artdığı görünür. Bu isə bank kreditlərinin əhəmiyyətli hissəsinin istehlaka yönəldiyini göstərir.

İstehlak kreditlərinin artması qısamüddətli dövrdə daxili tələbi və ticarəti stimullaşdırsa da, uzunmüddətli perspektivdə bir sıra risklər yarada bilər. Bunlardan əhalinin borclanma səviyyəsinin yüksəlməsi, gəlir artımı ilə kredit artımı arasında disbalans və bank portfellərində kredit risklərinin yüksəlməsini göstərmək olar.

Bank sektoru üçün risklər

Kredit portfelinin böyük hissəsinin ev təsərrüfatlarına yönəlməsi banklar üçün də müəyyən həssaslıq yaradır. Çünki əhalinin gəlirləri iqtisadi şoklara daha tez reaksiya verir. Məsələn, işsizlik artarsa, iqtisadi aktivlik zəifləyərsə, inflyasiya gəlirləri azaldarsa bu halda istehlak kreditlərinin geri qaytarılmasında problemlər yarana bilər. Bu isə problemli kreditlərin artması riskini yüksəldə bilər.

2023-cü ilin dekabrında ev təsərrüfatlarına verilən ümumi kredit qoyuluşu 13 milyard 515 milyon manat təşkil etdiyi halda, 2024-cü ilin dekabrında bu göstərici 16 milyard 358,5 milyon manata yüksəlib. 2025-ci ilin sonunda isə kredit portfeli 18 milyard 168,2 milyon manata çatıb. 2026-cı ilin yanvarında isə kreditlərin ümumi həcmi 18 milyard 230,4 milyon manat olub. Beləliklə, iki il ərzində ev təsərrüfatlarına verilən kreditlər təxminən 4,7 milyard manat və ya 34 faizdən çox artıb.

Manatla kreditlər üstünlük təşkil edir

Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, kredit portfelində əsas pay manatla verilən kreditlərin üzərinə düşür. 2026-cı ilin yanvarında ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin 17 milyard 937,3 milyon manatı milli valyutada olub. Bu isə ümumi portfelin böyük hissəsini təşkil edir.

Valyuta ilə verilən kreditlərin həcmi isə son illərdə azalma tendensiyası göstərir. 2023-cü ilin dekabrında 311,6 milyon manat olan valyuta kreditləri 2026-cı ilin yanvarında 293,1 milyon manata düşüb. Bu isə bank sektorunda dollarlaşmanın azaldığını və kreditlərin daha çox milli valyutada verildiyini göstərir.

Qısamüddətli kreditlərdə kartların payı yüksəkdir

Qısamüddətli kreditlərin həcmi də artım nümayiş etdirir. 2023-cü ilin dekabrında 1 milyard 595,8 milyon manat olan qısamüddətli kreditlər 2026-cı ilin yanvarında 2 milyard 31,2 milyon manata yüksəlib.

Bu seqmentdə ödəniş kartları vasitəsilə verilən kreditlər xüsusi yer tutur. 2026-cı ilin yanvarında qısamüddətli kreditlərin 1 milyard 327,9 milyon manatı məhz kart kreditlərinin payına düşüb. Bu isə istehlak kreditlərinin və kart limitlərinin ev təsərrüfatlarının maliyyə davranışında mühüm rol oynadığını göstərir.

Uzunmüddətli kreditlər portfelin əsas hissəsini təşkil edir

Ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin əsas hissəsi uzunmüddətli kreditlərdir. 2023-cü ilin dekabrında 11 milyard 919,2 milyon manat olan uzunmüddətli kredit qoyuluşu 2026-cı ilin yanvarında 16 milyard 199,1 milyon manata çatıb.

Bu artım əsasən ipoteka və digər uzunmüddətli istehlak kreditlərinin genişlənməsi ilə izah olunur.

Sahibkarlıqla məşğul olan ev təsərrüfatlarına kreditlər

Statistika göstərir ki, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərə verilən kreditlər də artıb. 2023-cü ilin dekabrında 2 milyard 929 milyon manat olan kredit qoyuluşu 2025-ci ilin sonunda 4 milyard 306,7 milyon manata qədər yüksəlib. 2026-cı ilin yanvarında isə bu göstərici 4 milyard 303,6 milyon manat olub.

Bu kreditlərin böyük hissəsi də milli valyutada verilir. 2026-cı ilin yanvarında sahibkarlıqla məşğul olanlara verilən kreditlərin 4 milyard 262,7 milyon manatı manatla olub.