Uçot sistemlərində paralellər və ziddiyyətlər: Şirkətlərin risk xəritəsi nə göstərir?

Müasir dünyamızda müəssisələrin fəaliyyətində maliyyə məlumatlarının düzgün və şəffaf şəkildə formalaşdırılması, həmçinin vergi öhdəliklərinin qanunvericiliyə uyğun icra olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan maliyyə uçotu və vergi uçotu təsərrüfat proseslərinin müxtəlif aspektlərini əks etdirən, bir-birinə bağlı, lakin məqsəd və metodologiyalarına görə fərqlənən iki əsas uçot sistemidir. Hər iki uçot növü müəssisənin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində mühüm rol oynasa da, onların paralel şəkildə idarə edilməsi bir sıra praktiki çətinliklər yaradır.

Maliyyə və vergi uçotu ümumiyyətlə bir-birini tamamlayan sistemlər olsa da, onların metodoloji fərqləri bəzən məlumat uyğunsuzluqlarına səbəb olur. Bu uyğunsuzluqlar, xüsusilə rəhbərliyin qərar qəbuletmə prosesində ciddi risk yaratma potensialına malikdir. Belə ki, bu kimi fərqlər nəticəsində rəhbərlik faktiki vəziyyəti əks etdirməyən göstəricilərə əsaslana bilər, investisiya və xərc planlamasında səhvlərə yol verə bilər, müəssisənin gəlirlilik səviyyəsini və resurslarının real bölüşdürülməsini yanlış qiymətləndirə bilər.  Buna görə maliyyə və vergi uçotlarının paralel şəkildə aparılması, onların fərqlərinin düzgün təhlili və rəhbərliyə vaxtında izah edilməsi vacib şərtdir.

Bu qəbildən Rəqəmsal Maliyyə üzrə ekspert Nigar Kazımovanın fikirlərini və təkliflərini təqdim edirik: 

Hər iki uçot sistemi müəssisənin fəaliyyətini əhatə etsə də, məqsəd və istifadəçi auditoriyası baxımından fərqlənir. Maliyyə uçotu daha geniş və beynəlxalq standartlara əsaslanan informasiya təqdim etdiyi halda, vergi uçotu daha çox dövlət tələblərinin ödənilməsinə fokuslanır. Buna görə onların bəzi sahələrdə paralelliyi mümkün olsa da, bir çox hallarda fərqlənməsi təbiidir.

Hər iki uçot növünün öz məqsədləri, metodologiyası, istifadəçi auditoriyası və normativ tənzimlənməsi baxımından müəyyən oxşar və fərqli xüsusiyyətləri vardır. Bu xüsusiyyətlərin daha təfərrüatlı  müqayisəsi hər iki uçotun mahiyyətini daha aydın başa düşməyə imkan verir:

Paralel uçotun qurulmasının üstünlüklərini aşağıda qısaca sadalamaq istəyərdik:

1 Xətaların və təhriflərin azalması: Uçot məlumatlarının hər iki sistem üzrə vaxtında və uyğun şəkildə tanınması maliyyə nəticələrində təhrif hallarının və informasiyaların unudulmasının qarşısını alır.

2 Vergi orqanları ilə mübahisələrin azalması: Dəqiq məlumat bazası və düzgün formalaşdırılmış vergi uçotu vergi yoxlamaları zamanı uyğunsuzluqların qarşısını alır və mübahisələri minimuma endirir.

3 Əlavə inzibati xərclərin azalması: Uçotlar arasında uyğunluq təmin edildikdə: vaxt itkisi, təkrar hesabatların hazırlanması, daxili audit və araşdırmalar, maliyyə və insan resursları üzrə əlavə xərclər azalır.

4 Daha effektiv qərarvermə: Paralel uçot nəticəsində formalaşan dəqiq və obyektiv məlumatlar rəhbərliyin strateji qərarlarının keyfiyyətini artırır.

5 Əməliyyatların optimallaşdırılması: Xərclərin idarə olunması, gəlirlərin artırılması və risklərin azaldılması üçün daha etibarlı informasiya bazası yaranır.

6 Fiskal siyasət və biznes maraqları arasında balans: Uçot sistemlərinin uyğunluğu dövlətin vergi siyasəti ilə biznes mühiti arasında davamlı, şəffaf və etibarlı münasibəti formalaşdırır.

Qeyd etməliyik ki, paralellik yalnız texniki məsələ deyil. Bu eyni zamanda, müəssisə idarəetməsində şəffaflıq, sabitlik və effektivliyin başlıca elementidir və bütöv korporativ idarəetmə sisteminin keyfiyyətinə təsir edir.

Maliyyə və vergi uçotunun paralel aparılması dedikdə, onların eyni məlumatları kopyalamaq yox, hər iki uçot sisteminin öz normasına uyğun şəkildə, öz təsir dairəsində, lakin uzlaşa biləcək məlumat bazası əsasında tətbiqi nəzərdə tutulur. Yəni hər iki uçot sistemi bir-birinin nəticələrini dəstəkləməli, lakin metodoloji müstəqillik də qorunmalıdır.

Müəssisələr maliyyə və vergi uçotunda paralellik yaratmağa çalışsa da, müxtəlif praktiki və institusional maneələrlə qarşılaşırlar. Bu çətinliklər aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər:

1  Qanunvericilikdə fərqlər və mürəkkəb yanaşmalar- MHBS prinsipləri ilə vergi qanunvericiliyi arasında tanınma meyarları, ölçmə prinsipləri və bir çox başqa parametrlər baxımından ciddi fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər paralelliyi çətinləşdirir və əlavə düzəlişlərin aparılmasını tələb edir.

 2  Texnoloji çətinliklər və sistem uyğunsuzluğu- Maliyyə uçotu proqramları ilə vergi orqanlarının elektron sistemləri arasında tam inteqrasiya hələ də təmin edilməmişdir. Bu da məlumatların təkrar daxil edilməsi, hesabatların avtomatik ötürülməsinin mümkün olmaması, elektron sənəd dövriyyəsində gecikmə və uyğunsuzluqlar, hesabatların uyğunlaşdırılması üçün əlavə vaxt itkisi kimi problemlərə səbəb olur.

Bu texnoloji boşluqlar xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün daha böyük maliyyə və əməliyyat yükünə çevrilir, çünki onlar həm yüksək ixtisaslı kadr, həm də texnoloji sistemlərə resurs ayırmaqda çətinlik çəkirlər.

3 İnsan resurslarının bilik və bacarıq çatışmazlığı- Bir çox müəssisələrdə mühasiblər MHBS üzrə güclü biliklərə malik olub vergi qanunvericiliyində zəif ola, və ya əksinə, vergi sistemini yaxşı bilib maliyyə uçotu meyarlarında çətinlik çəkə bilərlər. Bu isə nəticə etibarilə hesabatlarda səhvlərə, vergi uyğunsuzluqlarına, maliyyə sanksiyalarına, mübahisələrə və əlavə risklərə səbəb ola bilər.

Maliyyə və vergi uçotunda paralelliyin təmin olunması məhz mövcud problemlərin həllinə nail olunmaqla yanaşı, müəssisələrə həm əməliyyat üstünlükləri, həm də strateji imkanlar yaradır. Həll yolları əsasən rəqəmsallaşma, ERP sistemlərinin geniş inteqrasiyası, normativ bazanın təkmilləşdirilməsi və kadr potensialının gücləndirilməsi istiqamətlərində cəmlənir.

Qeyd etməliyik ki, rəqəmsal texnologiyaların inkişafı maliyyə və vergi uçotunda paralelliyin təmin edilməsində ən mühüm vasitələrdən biridir. ERP (Enterprise Resource Planning) sistemləri isə bu prosesdə mərkəzi rol oynayır.

ERP sistemləri eyni əməliyyatın həm maliyyə, həm də vergi uçotunda düzgün və sinxron əks olunmasını, uçotun operativliyinin və şəffaflığının artırılmasını, məlumatların real vaxt rejimində yenilənməsini, daxili və xarici hesabatların çevik hazırlanmasını, vergi orqanları ilə informasiya mübadiləsinin sadələşdirilməsini  təmin edir.

Əgər ERP-də inteqrasiya mexanizmləri avtomatlaşdırılıbsa, bu, maliyyə uçotundakı məlumatlar avtomatik olaraq vergi bəyannamələrinə ötürülməsinə, insan faktorundan yaranan səhvlər azalmasına, vaxt, əməliyyat və maliyyə resurslarına əhəmiyyətli dərəcədə qənaət olunmasına gətirib çıxaracaqdır.

 Eyni zamanda deyə bilərik ki, ERP sistemləri qanunvericilik yeniliklərini tətbiq etməklə yanaşı elektron audit, vergi risk analizi və uyğunluq monitoringi funksiyalarını təmin edir.

ERP sistemlərinin sürətli şəkildə inteqrasiya və istifadəsi ilə paralel əlbətdə ki . normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsidə bu prosesə öz töhfəsini verəcəkdir. Paralelliyin təmin olunması üçün normativ bazanın təkmilləşdirilməsi vacibdir. Bu istiqamətdə mühasibat uçotu standartları ilə vergi qanunvericiliyinin ziddiyyətlərinin azaldılması, beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq vergi siyasətinin sadələşdirilməsi,  müəssisələr üçün inzibati yükün azaldılması, xüsusilə keçid dövrlərində yumşaq tənzimləmə rejiminin tətbiqini təmin etmək olar. Bu addımlar həm vergi orqanları üçün nəzarətin səmərəliliyini artırır, həm də biznes üçün şəffaflıq və uyğunluğun gücləndirilməsinə şərait yaradır.

Eyni zamanda peşəkar mühasiblərin rolunu və təlimin gücləndirilməsi vacibdir. Çünki, kadr potensialının gücləndirilməsi paralelliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu çərçivədə, MHBS və vergi qanunvericiliyi üzrə paralel təlim proqramları hazırlamaq, beynəlxalq təcrübənin öyrənmək, davamlı peşəkar inkişaf sisteminin formalaşdırılması önəm kəsb edir. Mühasiblərin bilik və bacarıqlarının genişləndirilməsi müəssisələrdə həm doğru hesabat hazırlığına, həm də vergi risklərinin minimuma endirilməsinə imkan verir.     

Maliyyə və vergi uçotunun paralelliyinin təmin edilməsi üzrə beynəlxalq təcrübəni dəyərləndirmək baxımından  müxtəlif ölkələrin tətbiq mexanizmlərinə toxunmaqda fayda vardır. Qeyd etməliyik ki, dünya ölkələrinin vergi və mühasibat uçotu üzrə tətbiq etdiyi modellər paralelliyin səviyyəsi, uyğunlaşdırma mexanizmləri və dövlət-biznes münasibətlərinə təsir baxımından ciddi fərqlənir. Bu modellərin müqayisəli təhlili ölkələrin vergi siyasətindəki strategiyaları, biznes üçün yaradılan inzibati yükün səviyyəsi, rəqəmsallaşma imkanları və vergi uyğunluğunun idarə edilməsi baxımından dəyərli nəticələr ortaya qoyur. Onlardan bəzilərinə aşağıda toxunmaq istəyirik:

 1. Böyük Britaniya – “Tax follows accounting” (Vergi uçotu maliyyə uçotunu izləyir)- Bu modeldə vahid baza prinsipi tətbiq olunur: maliyyə uçotu IFRS və ya UK GAAP əsasında tərtib edilir və vergi hesablamaları həmin məlumatlara əsaslanır. İlk öncə Maliyyə hesabatları IFRS/UK GAAP üzrə hazırlanır və mühasibat uçotu üzrə mənfəət müəyyən edilir. Daha sonra Vergi məqsədilə yalnız zəruri düzəlişlər edilərək (qanuna uyğun olmayan xərclər çıxılır, güzəştlər tətbiq olunur)  vergi mənfəəti formalaşır. Bu modeldə paralellik asan təmin olunur, dublikativ uçota ehtiyac azdır.

2. Almaniya – “Massgeblichkeitsprinzip” (“Mühasibat uçotu vergi uçotu üçün əsasdır”)- Bu sistemdə vergi uçotu tam şəkildə maliyyə uçotuna əsaslanmaqdadır. Vergi uçotuna yalnız xüsusi qanunvericilik fərqləri olduqda düzəliş edilir.  Bu yanaşma nəticəsində sistemlər arasında yüksək uyğunluq və şəffaf məlumat axını formalaşır. Əlavə olaraq da Umgekehrtes Massgeblichkeitsprinzip (Əks Qayda) tətbiq edilməkdədir. Bu qaydaya uyğun isə  müəyyən hallarda vergi uçotundakı tələblər mühasibat uçotuna da təsir edə bilir. Yani dəyişdirir. Bu isə qarşılıqlı inteqrasiyanı gücləndirir. Bu sistemin çevikliyi nisbətən məhduddur, çünki hər bir mühasibat qərarı birbaşa vergi nəticəsinə də təsir edir. Bu modeldə paralellik demək olar ki, tam təmin olunub.

3. Şimali Avropa ölkələrinin bir neçəsi üzrə paralellik tətbiqləri barədə danışmaq istəyərdik. Deyə bilərik ki, ənyüksək paralellik əmsalı məhz bu ölkələrdə görülməkdədir. Məsələn Finlandiyada  vergi orqanı şirkətin maliyyə sisteminə real vaxt giriş əldə edə bilir. Bir çox əməliyyat avtomatik olaraq vergi uçotuna düşür və paralellik Smart Integration ERP həlli vasitəsilə təmin olunur. Danimarkada da “One-Stop-Shop” sistemi tətbiq edilir: eyni hesabat həm maliyyə, həm də vergi məqsədilə istifadə olunur. İnsan iştirakı minimaldır. Estoniyada isə tam rəqəmsal hökumət modeli sayəsində əməliyyatlar real vaxtda vergi uçotuna inteqrasiya olunur, e-residency və rəqəmsal biznes mühiti paralelliyi tam virtual səviyyədə təmin edir, real-time audit mümkündür. Bu ölkələrdə rəqəmsal paralellik nəticəsində vergi yığımının inzibati xərc yükü orta hesabla 20% azalıb.

Yekunda demək olar ki, paralel aparılan uçot müəssisələr üçün çoxsaylı üstünlüklər yaradır. Belə ki, doğru, dəqiq, uyğun və tam şəkildə vergi hesablamalarının aparılması, hesabatların daha qısa zamanda hazırlanması, vergi sanksiyalarının və audit risklərinin azalması, bütün hesabatların  vahid sistemdən əldə edilməsi və təşkilatın idarəetmə mexanizminin güclənməsi təmin edilmiş olur.

Həmçinin, Maliyyə və vergi uçotunun paralel şəkildə aparılması müəssisənin uçot sisteminin bütövlüyünü və məlumatın etibarlılığını qorumaq baxımından əsas şərtlərdən biri kimi qəbul edilə bilər. Paralelliyin təmin olunması həm daxili idarəetmədə, həm də dövlət-şirkət münasibətlərində şəffaflığın artması ilə nəticələnəcəkdir.