Gübrə böhranı uzanır: qiymətlər 2028-ci ilədək yüksək qala bilər

Yaxın Şərqdə davam edən geosiyasi qarşıdurma, xammal təchizatındakı məhdudiyyətlər və fosfat ehtiyatlarının əlçatanlığının azalması gübrə qiymətlərinin daha uzun müddət yüksək qalmasına səbəb ola bilər.

CoBank-ın məlumat paylaşım platformasında yayımlanan yeni hesabatına əsasən, gübrə qiymətlərinin ən azı daha bir il yüksək qalması, hətta 2028-ci ilə qədər İran müharibəsindən əvvəlki səviyyələrə qayıtmaması mümkündür. Qiymətlər müharibənin başlanğıcındakı tarixi zirvələrdən geri çəkilsə də, gübrə xərcləri fermerlər və kənd təsərrüfatı təchizatçıları üçün hələ də ciddi problem olaraq qalır.

Problemin mərkəzində Hörmüz boğazı dayanır

Gübrə bazarının hazırkı vəziyyətini yalnız kənd təsərrüfatı ilə izah etmək mümkün deyil. Burada enerji bazarı və qlobal logistika da əsas rol oynayır. CoBank-ın hesabatına görə, Yaxın Şərq ildə 60 milyon tondan çox gübrə və xammal tədarük edir. Bunun təxminən 45 milyon tonu Hörmüz boğazı vasitəsilə daşınır.

Daha vacibi isə odur ki, dünya üzrə ticarət olunan kükürdün təxminən 50%-i, qlobal karbamid ixracının isə 30%-dən çoxu bu regionla əlaqəlidir. Bu səbəbdən bölgədə hər hansı uzunmüddətli logistika və istehsal problemi qlobal gübrə bazarına sürətlə ötürülə bilər. Yəni gübrə bazarında yaranan problem artıq sadəcə "gübrə bahalaşdı" hekayəsi deyil. Bu, enerji, xammal, gübrə, kənd təsərrüfatı, ərzaq qiymətləri zəncirinin bütün həlqələrinə təsir göstərə biləcək riskdir.

İstehsal gücləri də təzyiq altındadır

Problemi daha da ağırlaşdıran amil gübrə istehsal müəssisələrində yaranan fasilələrdir. Məlumata görə, Yaxın Şərqdə təxminən 31 ammonyak zavodu müharibədən birbaşa təsirlənib və ya fəaliyyətini tam dayandırıb. Hindistan, Pakistan və Banqladeşdə isə xammal çatışmazlığı səbəbindən 49 zavodun fəaliyyəti məhdudlaşdırılıb və ya dayandırılıb.

Rusiyada da ən azı 20 zavodun Ukrayna dron hücumlarından zərər gördüyü bildirilir. Bu mənzərə göstərir ki, gübrə bazarındakı problem yalnız tələbin artması ilə bağlı deyil. Burada eyni zamanda təklif şoku yaşanır. Təklifin azalması isə qiymətlərin daha uzun müddət yüksək qalması riskini artırır.

Fosfat bazarında əlavə risk

Gübrə bazarındakı başqa mühüm problem fosfat təminatıdır. Hesabata görə, qlobal fosfat təklifi müharibədən əvvəl də məhdud idi. İndi isə kükürd və ammonyak qiymətlərinin yüksəlməsi fosfat gübrələrinin istehsal xərclərini daha da artırır.

Burada Çinin mövqeyi də xüsusilə əhəmiyyətlidir. Dünyanın ən böyük fosfat gübrəsi istehsalçısı və ixracatçısı olan Çin avqust ayına qədər fosfat ixracına məhdudiyyət qoyub. Kükürd qiymətlərinin yüksək qalması bu məhdudiyyətlərin uzadılması ehtimalını artırır.

Fermer üçün əsas problem: gübrədən imtina etmək də baha başa gəlir

Gübrə qiymətlərinin yüksək olması fermerləri daha az gübrə istifadə etməyə vadar edir. Lakin burada paradoks yaranır. Fermer gübrə xərcini azaltmaqla qısa müddətdə puluna qənaət edə bilər, amma daha aşağı məhsuldarlıq nəticəsində uzunmüddətli gəliri azala bilər.

CoBank ekspertləri də qeyd edir ki, kifayət qədər gübrələməmək bəzi hallarda yüksək gübrə qiymətindən daha baha başa gələ bilər. Bir çox fermer son illərdə azot istifadəsini kəskin azaltmaq əvəzinə fosfat və kalium istifadəsini təxminən 10-15% aşağı salıb. Hesabata görə, gübrənin azaldılması məhsuldarlığın nəzərəçarpacaq dərəcədə düşməsindən əvvəl müəyyən zaman intervalı yarada bilər.

Bu isə daha böyük makroiqtisadi problem yaradır. Çünki gübrə bahalaşır, fermer gübrədən az istifadə edir, məhsuldarlıq azalır, kənd təsərrüfatı məhsulunun maya dəyəri artır və ərzaq qiymətlərinə təzyiq yaranır.

Azərbaycan üçün niyə vacibdir?

Bu qlobal proses Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Azərbaycan kənd təsərrüfatında gübrə və digər aqrotexniki vasitələrin qiymətləri istehsalçının maya dəyərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qlobal bazarda gübrənin uzun müddət bahalı qalması ölkəyə idxal olunan gübrənin qiymətinə, nəticədə isə fermerin istehsal xərclərinə təsir göstərə bilər. Burada məsələ yalnız fermerin gəliri deyil. Əgər gübrə xərcləri yüksəlirsə, fermerin qarşısında iki seçim yaranır. O, ya xərci qəbul edib məhsulun maya dəyərini artırmalı, ya da gübrə istifadəsini azaldaraq məhsuldarlıq riskini üzərinə götürməlidir. Hər iki variant kənd təsərrüfatı üçün arzuolunan deyil.

Birinci halda ərzaq qiymətlərinə təzyiq yaranır. İkinci halda isə yerli istehsalın həcmi və məhsuldarlığı risk altına düşür. Bu səbəbdən gübrə qiymətlərinin 2028-ci ilədək yüksək qalması ehtimalı Azərbaycan üçün də aqrar inflyasiya və ərzaq təhlükəsizliyi baxımından izlənməli göstəricilərdən birinə çevrilir.

Ərzaq inflyasiyası üçün yeni risk

Azərbaycanın makroiqtisadi gündəmində inflyasiya onsuz da mühüm mövzudur. Belə bir şəraitdə qlobal gübrə bazarında uzunmüddətli bahalaşma ərzaq inflyasiyasının xərc tərəfdən əlavə təzyiq almasına səbəb ola bilər. Xüsusilə taxıl, tərəvəz və digər intensiv gübrələmə tələb edən məhsullarda istehsal xərclərinin artması sonrakı mərhələdə topdansatış və pərakəndə qiymətlərə ötürülə bilər.

Burada gübrənin qiymətinin istehlakçıya birbaşa ötürülməsi deyil, istehsal zənciri vasitəsilə tədricən ötürülməsi daha real ssenaridir. Bu baxımdan gübrə qiymətlərinin 2028-ci ilədək yüksək qalması yalnız kənd təsərrüfatı sektorunun problemi deyil. Bu, potensial olaraq ərzaq inflyasiyasının struktur amillərindən birinə çevrilə bilər.

Fermerlər artıq davranışlarını dəyişirlər

Yüksək gübrə qiymətləri kənd təsərrüfatında daha səmərəli gübrələmə texnologiyalarına keçidi də sürətləndirir. CoBank-ın hesabatında ABŞ və Avropa İttifaqından olan fermerlərin torpaq analizinə, dəyişən normada gübrələmə texnologiyalarına və daha dəqiq qida maddələrinin idarə edilməsinə üstünlük verməyə başladığı qeyd olunur. Məqsəd gübrədən tam imtina etmək deyil, hər hektardan daha çox məhsulu daha az xərc hesabına əldə etməkdir. Bu tendensiya Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün də maraqlı istiqamət göstərir.

Gələcəkdə aqrar siyasətin yalnız gübrənin qiymətini kompensasiya etməsi deyil, fermerin gübrədən daha səmərəli istifadə etməsini təmin edən texnologiyalara çıxışını artırması daha vacib ola bilər.

Əsas risk 2026-cı ildə deyil, 2027-2028-ci illərdədir

Gübrə bazarındakı mövcud vəziyyətin ən ciddi tərəfi qiymətlərin bir neçə həftə və ya ay yüksək qalması deyil. Əsas risk bunun struktur və uzunmüddətli xarakter almasıdır. Əgər qiymətlər 2028-ci ilə qədər müharibədən əvvəlki səviyyələrdən yüksək qalarsa, fermerlər artıq bunu müvəqqəti şok kimi deyil, kənd təsərrüfatının yeni xərc reallığı kimi qəbul etməli olacaqlar. Bu isə əkin strukturuna, gübrələmə səviyyəsinə, məhsuldarlığa və bəzi məhsulların rentabelliyinə təsir göstərə bilər.

CoBank-ın proqnozunun reallaşması və gübrə qiymətlərinin 2028-ci ilədək yüksək qalması halında kənd təsərrüfatı istehsalçıları uzunmüddətli xərc təzyiqi ilə üzləşə bilərlər. Azərbaycan üçün isə bu prosesin əsas sualı belədir: Qlobal gübrə şoku yerli fermerin maya dəyərinə və ərzaq qiymətlərinə nə qədər ötürüləcək və aqrar siyasət bu şoku hansı alətlərlə yumşalda biləcək? Bu sualın cavabı xüsusilə növbəti əkin mövsümlərində daha vacib olacaq.