ABB-nin likvidlik "xəritəsi": Bankın 5 milyard manatlıq ani boşluğu riskdir, yoxsa normal bank praktikası?

Bu yaxınlarda sərbəst büdcə vəsaitləri Azərbaycanın 4 sistem əhəmiyyətli bankına satıldı. Bankların bu alışı likvidlik tələbatını örtmək məqsədi daşıyırdı. ENA.az olaraq ölkəmizin dövlət bankı olan ABB-nin likvidlik hesabatını təhlil etməyə çalışdıq. Beləliklə, Azərbaycan Beynəlxalq Bankının (ABB) açıqladığı likvidlik riski cədvəli göstərir ki, bankın aktiv və öhdəliklərinin müddətlər üzrə bölgüsü klassik kommersiya bankı modelinə uyğundur. Cədvəldə ən diqqətçəkən məqam isə "ani" likvidlik boşluğunun 4,99 milyard manat mənfi olmasıdır.

Lakin rəqəmlər göstərir ki, bu mənfi fərq bankın likvidlik böhranı yaşaması anlamına gəlmir. Əksinə, uzunmüddətli aktivlər və yüksək likvid ehtiyatlar bu boşluğu kompensasiya edir.

Aktivlərin yarısı kredit portfelidir

ABB-nin ümumi maliyyə aktivləri 15,3 milyard manatdır. Bunun 7,60 milyard manatı (49,7%) müştərilərə verilmiş kreditlər, 3,44 milyard manatı (22,5%) nağd vəsait və ekvivalentləri, 2,84 milyard manatı (18,6%) qiymətli kağızlar, 1,20 milyard manatı digər banklarda yerləşdirilmiş depozitlərdir.

Başqa sözlə, bankın aktivlərinin təxminən 41%-i yüksək likvid alətlərdən ibarətdir. Bu isə beynəlxalq bankçılıq standartları baxımından kifayət qədər yüksək göstəricidir.

Nağd vəsaitlərin həcmi diqqət çəkir

ABB-nin kassasında və Mərkəzi Bankdakı hesablarında saxladığı vəsaitlər 3,44 milyard manatdır. Bunun 1,74 milyard manatı dərhal istifadə oluna bilən likvid vəsaitlərdir. Bu göstərici onu göstərir ki, bank gündəlik ödənişlərdə kifayət qədər böyük maliyyə ehtiyatına malikdir.

Depozitlər maliyyələşmənin əsas mənbəyidir

Öhdəliklərin strukturunda ən böyük pay yenə də depozitlərə məxsusdur. ABB-də müştəri depozitləri 9,26 milyard manatdır və bu isə bütün öhdəliklərin 71%-ni təşkil edir.

Burada daha maraqlı detal ortaya çıxır. Belə ki, depozitlərin 5,72 milyard manatı tələbli, 3,54 milyard manatı müddətli depozitlərdir. Yəni bankın depozit bazasının təxminən 62%-i tələbli əmanətlərdən ibarətdir.

Bu, bir tərəfdən bank üçün ucuz maliyyə mənbəyidir, digər tərəfdən isə likvidlik baxımından ən böyük risk məhz burada yaranır.

Niyə "Ani" likvidlik boşluğu 5 milyard manata yaxındır?

Cədvəldə görünür ki, ani müddətdə aktivlər 2,17 milyard manat, öhdəliklər 7,16 milyard manatdır. Yəni fərq -4,99 milyard manat təşkil edir. Bu fərqin əsas səbəbi tələbli depozitlərin hamısının "ani" öhdəlik kimi qəbul edilməsidir. Praktikada isə milyonlarla müştərinin eyni gündə bütün vəsaitini bankdan çıxarması real ssenari deyil.

Məhz buna görə Basel III standartlarında da tələbli depozitlərin müəyyən hissəsi "stabil depozit" kimi qiymətləndirilir.

Bir həftə sonra vəziyyət tam dəyişir

Maraqlı məqamlardan biri odur ki, 1-7 gün intervalında bank artıq 625 milyon manat müsbət likvidlik fərqi yaradır. Bu isə göstərir ki, ilk gün yaranan təzyiq qısa müddətdə balanslaşdırılır.

Ən böyük problemlər haradadır?

Likvidlik boşluğu yenidən aşağıdakı dövrlərdə mənfiyə keçir:

1-3 ay: - 129 milyon manat

3-6 ay: - 315 milyon manat

9 ay -1 il: - 680 milyon manat

Bu dövrlərdə bankın öhdəliklərinin ödənilməsi aktivlərin daxilolmalarını üstələyir. Lakin bu fərqlər bankın ümumi balansı ilə müqayisədə kritik ölçüdə deyil.

Ən rahat dövr uzunmüddətli hissədir

Ən böyük üstünlük isə uzunmüddətli hissədə görünür. ABB-də 2–5 il üzrə likvidlik profisiti 995 milyon manatdır. 5 ildən artıq hissədə isə 3,02 milyard manatlıq müsbət fərq yaranır.  Bu onu göstərir ki, bank uzunmüddətli kreditlər və investisiyalar hesabına sabit gəlir axını formalaşdırıb.

Qiymətli kağızlar "təhlükəsizlik yastığı" rolunu oynayır

ABB-nin 2,84 milyard manatlıq qiymətli kağızlar portfeli likvidlik baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu aktivlər lazım gəldikdə repo əməliyyatları və ya satış yolu ilə sürətlə pula çevrilə bilər. Bu səbəbdən bankın likvidlik mövqeyi yalnız nağd pulla qiymətləndirilmir.

Bu rəqəmlər nəyi göstərir?

ABB-nin likvidlik modeli klassik bankçılıq prinsipi üzərində qurulub. Belə ki, qısamüddətli depozitlər cəlb edilir, həmin vəsaitlər uzunmüddətli kreditlərə və investisiyalara yönəldilir.

Bu model mənfəətliliyi artırır, lakin aktiv və öhdəliklərin müddətlər üzrə düzgün idarə olunmasını tələb edir.

Hazırkı rəqəmlər göstərir ki, bankın qısamüddətli likvidlik təzyiqləri mövcuddur, lakin onları kompensasiya edən güclü amillər də var. Bunlara 3,44 milyard manat nağd vəsait, 2,84 milyard manat qiymətli kağızlar portfeli, 2,23 milyard manat kapital, uzunmüddətli dövrlərdə 4 milyard manata yaxın müsbət likvidlik fərqi və s.

Beləliklə... ABB-nin likvidlik hesabatı göstərir ki, bankın əsas həssas nöqtəsi yüksək həcmdə tələbli depozitlərdir. Bununla belə, böyük həcmdə nağd vəsait, qiymətli kağızlar portfeli və güclü kapital bazası bankın qısamüddətli öhdəliklərini idarə etmək imkanlarını qoruyur. Bu struktur bankın likvidlik riskini sıfırlamasa da, onun idarəolunan səviyyədə saxlanıldığını göstərir və ABB-nin sistem əhəmiyyətli bank kimi dayanıqlığını dəstəkləyən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.