GYD, LAX, JFK, DXB: Təyyarə biletlərindəki üç hərf əslində nə deməkdir?

Təyyarə bileti alarkən, baqaj etiketində və ya uçuş cədvəlində tez-tez üç hərfdən ibarət qısa kodlarla qarşılaşırıq: GYD, LAX, JFK, DXB, CDG... Əksəriyyətimiz onların hansı hava limanını ifadə etdiyini bilirik. Amma bu üç hərfin necə seçildiyini və aviasiya üçün nə qədər vacib olduğunu çoxumuz düşünmürük.

Əslində bu kodlar beynəlxalq hava nəqliyyatının görünməyən, lakin ən vacib “dillərindən” biridir.

Bu kodlar nə üçündür?

Üç hərfli kodlar Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyası – IATA tərəfindən hava limanları və digər nəqliyyat məntəqələrini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur.

Hazırda IATA-nın məlumat bazasında təxminən 12 min məkan üçün üç hərfli kod mövcuddur. Bunlara yalnız hava limanları deyil, bəzi dəmir yolu, avtobus, bərə stansiyaları və digər intermodal nəqliyyat məntəqələri də daxildir.

Bu kodlar rezervasiya, bilet satışı, uçuş cədvəlləri, baqajın izlənməsi, yük daşımaları və digər aviasiya sistemlərinin bir-biri ilə “eyni dildə danışmasına” imkan verir.

Məsələn, sərnişinin Bakıdan Dubaya uçuşunda DXB kodunu görməsi sistem üçün konkret olaraq Dubai International Airport deməkdir.

Niyə məhz üç hərf?

Hava limanı kodlarının tarixi 1930-cu illərə gedib çıxır. İlk dövrlərdə aviaşirkətlər hava limanlarını cəmi iki hərflə kodlaşdırırdılar. Lakin hava nəqliyyatı sürətlə inkişaf etdikcə iki hərfli kombinasiyaların sayı kifayət etmədi.

1940-cı illərdə sistem üç hərfli kodlara keçirildi. Məsələn, Los-Anceles hava limanının əvvəlki kodu sadəcə LA idi. 1947-ci ildə sistem üç hərfli formata keçəndə bu kod LAX oldu.

Bəs kodlar necə seçilir?

İlk seçim kifayət qədər sadədir: əgər həmin kombinasiya boşdursa, şəhərin və ya məkanın adının ilk üç hərfi götürülür. Məsələn, Dubai – DXB, burada kod şəhərin adının ilk üç hərfi deyil. Çünki kodların hamısı bu qədər sadə formalaşmır.

Əgər ilk üç hərfdən ibarət kombinasiya artıq başqa hava limanına verilibsə, uyğun başqa kombinasiya seçilir. IATA qaydalarına görə, mümkün olduqda kodun ilk hərfinin məkanın adı ilə uyğun olması üstün tutulur.

Bu səbəbdən bəzi hava limanlarının kodlarını şəhərin adından dərhal başa düşmək mümkün deyil. Nyu-Yorkun məşhur John F. Kennedy International Airport hava limanının kodu JFK-dir. Burada kod hava limanının indiki adından götürülüb.

Hava limanı əvvəlcə New York International Airport adlanırdı və IDLE kodundan istifadə edirdi. 1963-cü ildə ABŞ prezidenti Con Kennedinin öldürülməsindən sonra hava limanının adı dəyişdirildi və onun kodu da JFK oldu. Bu, hava limanı kodlarının bəzən şəhərin coğrafiyasından deyil, tarixi hadisələrdən və hava limanının adından yarandığını göstərir.

Bəs niyə Parisdə CDG-dir?

Paris-Charles de Gaulle hava limanının kodu CDG-dir. Burada da kod Paris şəhərinin adından deyil, hava limanının adından – Charles de Gaulle adından götürülüb.

Stokholm-Arlanda hava limanının ARN kodu da oxşar nümunədir.

Kod dəyişə bilərmi?

Bəli. Hava limanının adı və ya statusu dəyişdikdə kod da dəyişə bilər. Lakin bu, avtomatik baş vermir. 2026-cı ildə ABŞ-da Palm Beach International Airport-un kodunun dəyişdirilməsi buna nümunə oldu. Hava limanının Donald Trampın adını daşıması ilə əlaqədar kod PBI-dan DJT-yə dəyişdirilib. Bu dəyişiklik hava limanı kodlarının yalnız texniki işarələr olmadığını, bəzən siyasi və ictimai müzakirələrin də mövzusuna çevrildiyini göstərdi.

IATA kodu ilə ICAO kodunu qarışdırmaq olmaz

Aviasiyada eyni hava limanı üçün başqa kod sistemləri də mövcuddur. Sərnişinlərin ən çox gördüyü üç hərfli kod IATA kodudur. Lakin aviasiya mütəxəssisləri və uçuş əməliyyatlarında ICAO-nun dörd hərfli kodlarından da istifadə olunur.

Məsələn, sərnişin biletində hava limanı üçün üç hərfli IATA kodunu görür. Pilotların uçuş planlaşdırılması və əməliyyat sistemlərində isə dörd hərfli ICAO kodu istifadə edilə bilər.

Yəni eyni hava limanının sərnişin üçün bir, aviasiya əməliyyatları üçün isə başqa kodu ola bilər. IATA özü də bildirir ki, üç hərfli kodlar əsasən kommersiya hava nəqliyyatı, rezervasiya, bilet, yük və digər kommersiya əməliyyatları üçün istifadə olunur, ICAO kodları isə uçuş əməliyyatları baxımından fərqli funksiyaya malikdir.

Bəzən bir şəhərin bir neçə kodu olur

Böyük şəhərlərdə məsələ daha da maraqlı olur. Məsələn, Vaşinqton şəhərinə bir neçə hava limanı xidmət edir:

DCA – Ronald Reagan Washington National Airport

IAD – Dulles International Airport

BWI – Baltimore/Washington International Airport

Bu halda şəhər və ya metropolitan ərazi üçün ayrıca WAS kodundan istifadə olunur. IATA qaydalarına görə, bir şəhərə bir neçə hava limanı xidmət etdikdə metropolitan ərazi üçün ayrıca kod müəyyən edilə bilər.

Bu sistem sərnişin üçün də rahatlıq yaradır. Məsələn, bilet axtararkən yalnız konkret hava limanını deyil, bütöv şəhəri axtarmaq mümkündür.

Bu üç hərf niyə bu qədər vacibdir?

Təsəvvür edin ki, dünyada minlərlə hava limanı var və onların adları müxtəlif dillərdə yazılır. Məsələn, eyni şəhərin adı müxtəlif dillərdə fərqli şəkildə yazıla bilər. Hava limanının adı da uzun ola bilər. Amma LAX yazanda bütün aviaşirkətlər, rezervasiya sistemləri, baqaj xidmətləri və yükdaşıma şirkətləri bunun Los-Anceles Beynəlxalq Hava Limanı olduğunu anlayır.

Yəni bu üç hərf aviasiyanın universal “qısaltma dili” rolunu oynayır. IATA-nın məlumatına görə, yeni kodların təxminən 40–50-si hər il təyin olunur. Kodun verilməsində əsas məqsəd isə hər bir məkan üçün unikal identifikator yaratmaqdır.

Bakı hava limanının kodu niyə GYD-dir?

Azərbaycanlı sərnişin üçün ən maraqlı suallardan biri də budur: Bakı hava limanının kodu niyə BAK deyil, GYD-dir?

Bakıdakı Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunun IATA kodu GYD-dir. Kod hava limanının indiki adındakı “Heydər Əliyev” ifadəsindən gəlir.

Bu da göstərir ki, hava limanı kodunun seçilməsi həmişə şəhərin adının ilk hərfləri ilə bağlı olmur.

Beləliklə, təyyarə biletində gördüyümüz üç hərf sadəcə qısaltma deyil.

LAX, JFK, DXB, CDG, GYD kimi kodlar qlobal aviasiyanın nəhəng informasiya sistemini bir-birinə bağlayan standartlaşdırılmış işarələrdir.

Sərnişin üçün bu, biletin üzərindəki üç hərfdir. Aviaşirkət üçün rezervasiya məlumatıdır.

Baqaj sistemi üçün çamadanın hansı istiqamətə getdiyini göstərən məlumatdır.

Yükdaşıma şirkəti üçün isə milyonlarla ton yükün dünya üzrə hərəkətini təşkil edən sistemin bir hissəsidir. Başqa sözlə, hava limanının üç hərfli kodu kiçik görünsə də, arxasında nəhəng qlobal logistika sistemi dayanır.