Qida inflyasiyası ümumi səviyyəni üstələyir: bahalaşmada "idxalın payı" - TƏHLİL

Azərbaycanda qida inflyasiyasının ümumi inflyasiyanı üstələməsi artıq sadəcə statistik detal deyil – bu, birbaşa əhalinin gündəlik həyatına toxunan sosial-iqtisadi siqnaldır. Xüsusilə aşağı və orta gəlirli təbəqələrin xərclərində ərzağın payı yüksək olduğu üçün bu tendensiya real rifahın azalması riskini artırır.

Mərkəzi Bank sədri Taleh Kazımovun açıqlamaları isə bu prosesin səbəblərini və tənzimləyicinin yanaşmasını daha aydın göstərir. O bildirir:

“İnflyasiyanı yuxarı doğru revizə etmişik. Əsas səbəb təklif amilləridir. Bizim də yeganə əlimizdə olan bugün alət sabit məzənnə rejimidir. NEM vasitəsilə biz idxal olunan kəskin artımın qarşısını almağa çalışırıq və məhz bu alət vasitəsilə idxal inflyasiyanın qarşısını qismən ala bilmişik.”

Təklif şokları və idxal inflyasiyası

Bu yanaşma göstərir ki, hazırkı inflyasiya dalğası daxili tələbdən yox, daha çox xarici və təklif yönlü faktorların təsirindən qaynaqlanır. Qlobal ərzaq qiymətlərində artım, logistika, sığorta xərclərinin yüksəlməsi və geosiyasi gərginliklər Azərbaycan kimi idxaldan qismən asılı iqtisadiyyatlarda birbaşa qiymətlərə ötürülür.

“Təklif amillərində iki istiqamət var – idxal olunan mal və xidmətlər və yerli bazarda tənzimlənən qiymətlərin yaratdığı xərc amillərindən formalaşan inflyasiya.  Həm idxal, həm də xərc amillərinin formalaşdırdığı inflyasiya 70-80 faiz həcmindədir”, - deyə AMB sədri bildirib.

Bu nöqtədə Mərkəzi Bankın əsas “müdafiə xətti” nominal effektiv məzənnədir (NEM). Manatın sabitliyi idxal olunan məhsulların qiymətində kəskin sıçrayışların qarşısını müəyyən qədər alır. Yəni valyuta siyasəti burada anti-inflyasiya alətinə çevrilir. Amma bu alətin də limitləri var – qlobal qiymət artımını tam kompensasiya etmək mümkün deyil.

“Diqqətlə ticarət tərəfdaşlarımızın valyutalarını izləməliyik. Dünya əmtəə qiymətlərinin artdığı halda idxal inflyasiyasının qarşısını ancaq sabit məzənnə rejimi ilə ala bilərik. Məqsədimiz qiymət sabitliyidir”. 

Qeyd edək ki, manatın nominal effektiv məzənnəsi 2025 dekabr ayında 2024-cü ilin dekabr ayı ilə müqayisədə 4,6 faiz ucuzlaşıb və bu inflyasiyamıza 1,6% bəndi artırıcı təsir edib. Lakin 2026-cı ilin fevral mart. aprel aylarında neftin qiymətinin dünya bazarında bahalaşması ilə manatın nominal məzənnəsində bahalaşma görürük. 

“Sözsüz ki, bu inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərəcək. Kənd təsərrüfatı istehsalçılarının istehsal indekslərini istisna etməklə,  digər amillər 3 aylıq gecikmə ilə təsir edir. İyul, avqust aylarının indekslərində mart aprel aylarında manatın bahalaşması öz təsirini göstərəcək və gözləyirik ki, bu inflyasiyamıza azaldıcı təsir etsin”.

Tələb amilləri: risk yox, balans elementi

Sədrin digər vacib vurğusu inflyasiyanın strukturuna aiddir: “Tələb amillərini də diqqətlə izləyirik və inflyasiyanın dekompozisiyasında 20-30 faiz təşkil edir.”

Bu, o deməkdir ki, inflyasiyanın böyük hissəsi monetar alətlərlə birbaşa idarə oluna bilən sahədən kənardadır. Klassik yanaşmaya görə, belə vəziyyətdə faiz artımı effektiv olmaya bilər. Çünki problem istehlakın “həddindən artıq olması” deyil, təklifin bahalaşmasıdır.

Məhz buna görə də Mərkəzi Bank sərt monetar addımlardan çəkinir. Taleh Kazımov bunu açıq şəkildə ifadə edir:

“Bu situasiyada faiz dərəcələrinin kəskin artımı iqtisadiyyata mənfi təsir edə bilər, çünki istehlakı kəskin azaldacaq. Tələb amillərinin aşağı düşməsi fonunda tələb amillərinin sıxılmasını nəzərdə tutmuruq.”

Sosial rifah üçün əsas risk haradadır?

Qida inflyasiyasının yüksək olması sosial baxımdan ən həssas sahəyə zərbə vurur. Ərzaq məhsulları üzrə qiymət artımı əhalinin real gəlirlərini daha sürətlə “əridir”, çünki bu xərclərdən imtina etmək və ya onları azaltmaq çətindir. Nəticədə aşağı gəlirli ailələrin istehlak səbəti daralır, sosial bərabərsizlik dərinləşir, daxili bazarda istehlak strukturunda dəyişikliklər baş verir.

Ən kritik məqam isə odur ki, bu proses monetar siyasətlə tam nəzarət altına alına bilmir. Yəni faiz dərəcəsini artırmaqla çörəyin və ya yağın qiymətini ucuzlaşdırmaq mümkün deyil, əksinə, bu addım ümumi iqtisadi aktivliyi zəiflədə bilər.

İncə balans siyasəti

Mərkəzi Bankın hazırkı strategiyası aydındır – inflyasiyaya qarşı mübarizədə sərt faiz alətlərindən çox, məzənnə sabitliyi və gözləmə mövqeyi üstün tutulur. Bu isə klassik “incə balans” siyasətidir: həm qiymət sabitliyini qorumaq, həm də iqtisadi artımı boğmamaq.

Lakin bu balansın davamlı olub-olmayacağı böyük ölçüdə xarici amillərdən asılıdır. Əgər qlobal ərzaq və enerji qiymətləri artmaqda davam edərsə, qida inflyasiyası sosial rifah üçün daha ciddi və uzunmüddətli problemə çevrilə bilər.

Hazırkı mənzərə isə belədir: inflyasiya hələ nəzarətdədir, amma onun ən həssas komponenti – qida qiymətləri – artıq xəbərdarlıq siqnalları verir.