26 milyardlıq REPO bazarı: Ən böyük borc aləti dövlət kağızlarıdır

Azərbaycanın maliyyə bazarında 26 milyard manatdan böyük bir “gizli trafik” var. Bu pullar nə kreditdir, nə də klassik istiqraz alqı-satqısı. Söhbət REPO bazarından gedir. Bazarın əsas hissəsi isə bir qiymətli kağızın — dövlət istiqrazlarının üzərində qurulub.

Oktyabrın 1-nə Azərbaycanda REPO bazarının həcmi 26 milyard 362 milyon manat təşkil edib. Bunun 24 milyard 68 milyon manatı dövlət istiqrazlarının, 1 milyard 286 milyon manatı Mərkəzi Bankın notlarının, 950 milyon manatı isə “Aqrarkredit” BOKT-un qiymətli kağızlarının payına düşüb.

Başqa sözlə, bazarın təxminən 91%-i dövlət istiqrazları ilə bağlıdır. Bəs bu nə deməkdir? REPO nədir və niyə maliyyə bazarında bu qədər böyük həcm formalaşıb?

REPO nədir? Sadə dillə...

REPO-nu sadə şəkildə “qiymətli kağız qarşılığında qısamüddətli pul” kimi təsəvvür etmək olar. Məsələn, bir bankın bugün pula ehtiyacı yaranıb. Onun əlində isə dövlət istiqrazları var. Bank həmin istiqrazları digər maliyyə iştirakçısına satır və əvvəlcədən razılaşır ki, müəyyən müddətdən sonra həmin qiymətli kağızları geri alacaq.

Beləliklə, bank qısa müddətə vəsait əldə edir, qarşı tərəf isə qiymətli kağızı təminat kimi saxlayır. Müddət bitəndə istiqraz geri qaytarılır, pul isə faiz gəliri ilə birlikdə qarşı tərəfə ödənilir.

REPO əməliyyatında qiymətli kağızı satan tərəf müəyyən müddətin sonunda onu yenidən almaq öhdəliyi daşıyır. Azərbaycanda bu əməliyyatlar BFB və onun üzvü olan investisiya şirkətləri vasitəsilə, MDM-nin iştirakı ilə həyata keçirilir.

Yəni REPO-nu “istiqrazı satıb birdəfəlik çıxmaq” kimi yox, daha çox “istiqrazı girov qoyaraq qısa müddətə maliyyələşmə əldə etmək” kimi düşünmək daha doğrudur.

26,4 milyard manatın 91 faizi niyə dövlət istiqrazıdır?

Burada ən diqqətçəkən məqam məhz budur. Oktyabrın 1-nə REPO bazarındakı 26,362 milyard manatın:

Bu struktur göstərir ki, REPO bazarında ən çox istifadə olunan təminat yüksək likvid və nisbətən aşağı riskli dövlət qiymətli kağızlarıdır. Mərkəzi Bank da dövlət istiqrazlarını defolt ehtimalı çox aşağı olan, risksiz alət kimi xarakterizə edir.

İkincisi, bu struktur Azərbaycanda REPO bazarının hələ də əsasən dövlət qiymətli kağızları üzərində formalaşdığını göstərir.

Üçüncüsü isə daha maraqlı məqamdır: korporativ qiymətli kağızların REPO-da istifadəsi artsa da, onların çəkisi hələ dövlət istiqrazları ilə müqayisədə çox kiçikdir.

BFB-nin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında korporativ qiymətli kağızların girov kimi istifadə edildiyi REPO əməliyyatlarının həcmi 960 milyon manat olub.

9 ayda nə baş verdi?

2026-cı ilin ilk altı ayında REPO bazarının dövriyyəsi 21,57 milyard manat olub. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 30,9% azdır. Sonrakı aylarda isə artım tempi daha da sakitləşib. BFB məlumatlarına əsaslanan göstəricilərə görə, yanvar-avqust aylarında REPO əməliyyatlarının həcmi 24,35 milyard manata çatıb və bu dövrdə 3 937 REPO əqdi bağlanıb.

Deməli, iyul-avqust aylarında bazara əlavə olunan REPO dövriyyəsi təxminən 2,78 milyard manat olub. Sentyabrda isə daha 1,835 milyard manatlıq REPO əməliyyatı həyata keçirilib. Beləliklə, yanvar-sentyabr üzrə REPO dövriyyəsi təxminən 26,2 milyard manat səviyyəsinə gəlir. Bu rəqəmi ötən ilin göstəricisi ilə müqayisə etmək daha maraqlıdır. 2025-ci ilin yanvar-sentyabrında REPO əməliyyatlarının həcmi 40,3 milyard manat olmuşdu. Yəni 2026-cı ilin ilk 9 ayında REPO dövriyyəsi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 35% aşağıdır. Bu o deməkdir ki, ötən ilki yüksək aktivliklə müqayisədə maliyyə iştirakçılarının REPO əməliyyatlarına ehtiyacı və ya əməliyyatların tezliyi azalıb.

Sentyabrda 1,8 milyard manatlıq REPO nə deyir?

Sentyabrda bağlanan REPO əqdlərinin sayı 480 olub. Bu o deməkdir ki, ay ərzində orta hesabla hər iş gününə təxminən 22 REPO əqdi düşüb. Əqdlərin orta həcmini sadə hesablasaq, sentyabrda bir REPO əməliyyatına təxminən 3,8 milyon manat düşür. Və ilin ilk 9 ayında bağlanan bütün REPO əqdlərinin təxminən 10,8%-i yalnız sentyabrın payına düşüb.

REPO niyə banklar üçün vacibdir?

Bank sistemində hər gün pul daxil olur və çıxır. Bir bankın bu gün likvid vəsaiti çox ola bilər, digər bankın isə həmin gün qısamüddətli vəsaitə ehtiyacı yarana bilər. REPO bu fərqi “hamarlayan” mexanizmlərdən biridir. Məhz buna görə REPO bazarına təkcə qiymətli kağızların alınıb-satıldığı platforma kimi baxmaq düzgün olmaz.

Bu bazar eyni zamanda maliyyə sistemində qısamüddətli likvidliyin hərəkət etdiyi kanallardan biridir. Mərkəzi Bankın məlumatlarında da REPO əməliyyatlarının pul bazarının mühüm hissəsi olduğu görünür. Məsələn, 2026-cı ilin I rübündə 6–8 günlük seqmentdə 1 060 REPO əqdi üzrə 8,4 milyard manatlıq əməliyyat aparılıb, orta çəkili REPO faizi isə 6,03% olub.

Burada bir məqamı da ayırmaq vacibdir: BFB-dəki bütün REPO əməliyyatları Mərkəzi Bankın REPO əməliyyatları deyil. REPO mexanizmi maliyyə bazarının müxtəlif iştirakçıları arasında da istifadə olunur.

Bu, 26 milyard manat “bazarda pul var” deməkdir?

26,362 milyard manat REPO bazarının həcmini birbaşa iqtisadiyyata verilmiş 26 milyard manat yeni pul və ya kredit kimi qəbul etmək olmaz. Çünki REPO əməliyyatında söhbət qısamüddətli maliyyələşmədən və qiymətli kağızın təminat kimi istifadəsindən gedir. Eyni qiymətli kağız müxtəlif əməliyyatlarda iştirak edə bilər. Ona görə də REPO bazarının həcmi bankların və ya iqtisadiyyatın aldığı kreditlərin həcmini göstərmir.

REPO bazarının böyük olması maliyyə sistemində qiymətli kağızların təminat kimi istifadə edilərək qısamüddətli likvidliyin idarə edilməsi üçün aktiv mexanizmin mövcud olduğunu göstərir.

Dövlət istiqrazlarının bu qədər üstün olması nə deməkdir?

Rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycan REPO bazarında əsas “işlək girov” dövlət istiqrazlarıdır. Bu, bir tərəfdən bazar iştirakçılarına yüksək likvid və nisbətən aşağı riskli təminat verir. Digər tərəfdən isə kapital bazarının inkişafı baxımından başqa bir sual yaradır: Korporativ qiymətli kağızlar nə vaxt dövlət istiqrazları qədər geniş şəkildə REPO təminatına çevrilə biləcək?

Çünki korporativ qiymətli kağızların REPO-da daha geniş istifadəsi şirkətlərin də kapital bazarından maliyyələşmə imkanlarını artıra bilər. 2026-cı ilin ilk yarısında korporativ qiymətli kağızlarla təmin edilmiş REPO əməliyyatlarının 960 milyon manat təşkil etməsi bu istiqamətdə müəyyən aktivliyin olduğunu göstərir. Lakin 26 milyard manatdan böyük ümumi REPO bazarı ilə müqayisədə bu rəqəm hələ də kiçikdir.

REPO əməliyyatlarının həcminin azalması bank sektorunda izafi likvidlik şəraitinin nəticələrindən biri ola bilər. Eyni zamanda REPO aktivliyinin azalması bankların qısamüddətli maliyyələşməyə ehtiyacının azaldığına işarədir.

Mərkəzi Bankın son məlumatına görə, 2026-cı il avqustun sonunda bank sektorunda struktur likvidlik profisiti 6,3 milyard manata çatıb. Bu, 2025-ci ilin dekabrı ilə müqayisədə 2,2 dəfə çoxdur. Eyni dövrdə AZIR də aşağı düşüb: iyulda 6,39%, avqustda 6,28%, sentyabrın ötən hissəsində isə 6,02% olub.

Şübhəsiz ki, bankların əlində sərbəst vəsait çoxalırsa, onların qısamüddətli vəsait cəlb etmək ehtiyacı azalır. REPO-nun məntiqi də məhz buradadır. Məsələn, bankın 500 milyon manatlıq dövlət istiqrazı var, amma bu gün ona 100 milyon manatlıq likvid vəsait lazımdır. İstiqrazı REPO vasitəsilə istifadə edib həmin vəsaiti cəlb edə bilər. Amma bankın özündə kifayət qədər sərbəst pul varsa, 100 milyon manat üçün REPO əməliyyatına ehtiyacı azalır.

Daha maraqlı tərəfi isə budur

Mərkəzi Bankın özü hazırda izafi likvidliyi sterilizasiya edir. Avqustun sonunda açıq bazar əməliyyatları üzrə sterilizasiya portfelində 7 günlük depozit əməliyyatlarının payı 70,8% olub. Eyni zamanda Mərkəzi Bankın not portfeli ilin əvvəli ilə müqayisədə dörd dəfədən çox artıb.