1 dollar ixraca qarşı 3,6 dollar idxal: Azərbaycanın qeyri-neft sektorunda nə baş verir?

Qeyri-neft ixracı 18% artıb. Lakin qeyri-neft məhsullarının idxalı ixracdan 3,6 dəfə çoxdur. Bu, Azərbaycanın iqtisadiyyatı üçün nə deməkdir? 

Azərbaycan iqtisadiyyatında çoxdan müzakirə olunan bir hədəf var: neft və qazdan asılılığı azaltmaq, qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatda və xarici ticarətdə çəkisini artırmaq. 2026-cı ilin ilk yarısının rəqəmləri bu istiqamətdə müəyyən irəliləyiş olduğunu göstərir. Amma rəqəmlərin başqa tərəfi də var.

Qeyri-neft-qaz ixracı 18% artaraq 1,99 milyard dollara yüksəlib. Eyni dövrdə qeyri-neft-qaz idxalı isə 4% artaraq 7,23 milyard dollara çatıb. Nəticədə Azərbaycanın qeyri-neft-qaz sektorunda xarici ticarət kəsiri təxminən 5,24 milyard dollar təşkil edib. Başqa sözlə, Azərbaycan qeyri-neft məhsullarında xaricə 1 dollar satırsa, təxminən 3,6 dollar dəyərində məhsul alır. Məhz burada Azərbaycanın diversifikasiya siyasəti üçün daha maraqlı sual ortaya çıxır: Qeyri-neft ixracı artırsa da, niyə idxalı əvəz etmək hələ bu qədər çətindir?

İxrac artır, amma baza hələ kiçikdir

18%-lik artım ilk baxışdan kifayət qədər müsbət göstəricidir. 1,69 milyard dollardan 1,99 milyard dollara yüksəlmə qeyri-neft iqtisadiyyatında müəyyən dinamikanın olduğunu göstərir.

Dövlət Statistika Komitəsinə görə, 2026-cı ilin yanvar-avqustunda qeyri-neft-qaz ÜDM-i real ifadədə 2,1%, qeyri-neft-qaz sənayesi isə 5,4% artıb. İnformasiya və rabitə sektorunda artım 10,7%, nəqliyyat və anbar təsərrüfatında isə 8,7% olub. Yəni söhbət yalnız ixrac statistikasındakı bir artımdan getmir. Qeyri-neft iqtisadiyyatında istehsal və xidmətlər də böyüyür. Lakin xarici ticarətdə struktur fərqi hələ də böyükdür.

Əsas problem: ixracın həcmi deyil, idxalla arasındakı məsafədir

Rəqəmləri sadə formada belə təqdim etmək olar:

Göründüyü kimi, kəsirin mütləq həcmi demək olar ki, dəyişmir. 2025-ci ilin ilk yarısında təxminən 5,26 milyard dollar olan kəsir 2026-cı ilin ilk yarısında təxminən 5,24 milyard dollar olub. Yəni Azərbaycan bir il ərzində qeyri-neft ixracını artırsa da, idxalla ixrac arasındakı 5 milyard dollardan aşağı düşməyib.

Bəs Azərbaycan nə satır?

Qeyri-neft ixracının strukturuna baxanda Azərbaycanın xarici bazarlara çıxardığı məhsulların mühüm hissəsinin kənd təsərrüfatı, aqrar-sənaye və ilkin emal məhsulları ətrafında cəmləşdiyi görünür.

İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında qeyri-neft ixracında şəkər, pambıq ipliyi, bitki və heyvan mənşəli piy və yağlar, alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar, qara metallar, pambıq lifi, meyvə-tərəvəz, çay və içkilər üzrə artımlar qeydə alınıb. Bu siyahı əslində Azərbaycanın qeyri-neft ixracının güclü və zəif tərəflərini eyni anda göstərir. 

Güclü tərəf odur ki, Azərbaycan kənd təsərrüfatı və müəyyən sənaye məhsullarında xarici bazarda satış imkanlarını genişləndirə bilir.

Zəif tərəf odur ki, yüksək əlavə dəyərli, texnoloji və mürəkkəb sənaye məhsullarının ixracı hələ iqtisadiyyatın əsas ixrac sütunlarından birinə çevrilməyib. Bu isə bizi birbaşa idxal məsələsinə gətirir.

7,2 milyard dollarlıq idxal bizə nə deyir?

Qeyri-neft-qaz idxalının 7,23 milyard dollar olması təkbaşına pis göstərici deyil. Əksinə, iqtisadiyyat böyüdükcə idxalın artması normaldır. Yeni zavod üçün avadanlıq, tikinti üçün texnika, sənaye üçün xammal, kənd təsərrüfatı üçün texnologiya və avadanlıq, iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması üçün elektron avadanlıqlar lazımdır. Deməli, hər idxal dollarını “mə nfi” hesab etmək doğru yanaşma olmaz. Əsas sual budur ki, Azərbaycan idxal etdiyi məhsulların hansı hissəsini gələcəkdə özü istehsal edə bilər? Məhz diversifikasiyanın iqtisadi əhəmiyyəti  burada başlayır.

5,2 milyard dollarlıq kəsiri necə oxumaq lazımdır?

Burada bir mühüm nüans var. Qeyri-neft-qaz sektorunda 5,2 milyard dollarlıq ticarət kəsiri Azərbaycanın ümumi xarici ticarət balansının mənfi olması demək deyil. Neft-qaz ixracından gələn böyük valyuta daxilolmaları ümumi xarici ticarət balansında profisit yaradır. Mərkəzi Bank da 2026-cı ildə xarici sektor göstəricilərinin əlverişli qaldığını və cari əməliyyatlar hesabında profisit olduğunu bildirir.

Problem ondadır ki, qeyri-neft iqtisadiyyatı öz valyuta xərclərini tam şəkildə öz ixrac gəlirləri ilə qarşılamır. Bu fərqi hazırda əsasən neft-qaz sektoru kompensasiya edir.

Beləliklə, diversifikasiya üçün əsas sual “neftdən nə qədər pul qazanırıq?” yox, getdikcə daha çox “Qeyri-neft iqtisadiyyatı özü nə qədər valyuta yarada bilir?” olmalıdır.

Ümidverici tərəf: artımın mənbələri genişlənir

Mənzərənin yalnız mənfi tərəfinə baxmaq da düzgün olmaz. İxrac tərəfində də məhsul qrupları üzrə artım var. Məsələn, yanvar-avqust aylarında aqrar məhsulların ixracı 19,2%, aqrar-sənaye məhsullarının ixracı 22,1% artıb. Aqrar və aqrar-sənaye məhsullarının birlikdə ixracı isə 19,9% artaraq 987,8 milyon dollara çatıb. Bu rəqəmlər göstərir ki, qeyri-neft sektorunda ixrac potensialı var.

Amma potensialı böyük ixrac gəlirinə çevirmək üçün xammal və ilkin emaldan daha yüksək əlavə dəyərli istehsala keçid vacibdir. Və ən önəmlisi budur: 1 ton xammal ixrac etməkdənsə, həmin xammaldan neçə dəfə daha yüksək dəyərə malik məhsul istehsal etmək mümkündür?

Beləliklə, əgər gələcək illərdə qeyri-neft ixracının artımı idxalın artımını davamlı şəkildə üstələsə və eyni zamanda yüksək əlavə dəyərli yerli istehsal genişlənsə, onda 5 milyard dollarlıq kəsir tədricən darala bilər.