Dollar bazarında dönüş nöqtəsi: Son 5 ilin ən ucuz valyuta ticarəti qeydə alınıb
Azərbaycanda valyuta bazarında diqqətçəkən dəyişikliklər baş verir. Son illərdə dolların əhali və biznes üçün əsas qoruyucu alət funksiyası zəifləyir, bazarda xarici valyuta təklifi artır, tələbat isə azalır. Bunun ən mühüm göstəricilərindən biri 2020-ci ildən bəri ən zəif nağd valyuta ticarətinin məhz bu il qeydə alınmasıdır.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatlarına görə, ötən beş ildə dolların nağd alış-satış əməliyyatlarında orta məzənnə 1.7013-dən 1.6984-ə qədər geriləyib. İlk baxışdan cüzi görünən bu dəyişiklik əslində bazardakı psixoloji dönüşün göstəricisi hesab olunur. Çünki söhbət yalnız məzənnədən deyil, dolların iqtisadi davranış modeli kimi əvvəlki çəkisini itirməsindən gedir.
Hazırda bazarda təklif tələbi üstələyir. Bu isə o deməkdir ki, həm əhali, həm də biznes strukturları əvvəlki kimi kütləvi şəkildə dollar toplamağa çalışmır. Əksinə, bazara daxil olan valyutanın həcmi tələbdən daha yüksəkdir və Mərkəzi Bank artıq bu şəraitdə alışyönlü müdaxilə imkanlarını nəzərdən keçirir.
Əhali dollar satır, manat əmanətləri artır
Azərbaycan Mərkəzi Bankının sədri Taleh Kazımov bildirib ki, ilin ilk dörd ayında əhali banklara əvvəlki dövrlə müqayisədə əlavə 190 milyon dollar satıb.
Bu tendensiya bir neçə mühüm iqtisadi amillə bağlıdır. İlk növbədə, manatla yerləşdirilən əmanətlər üzrə gəlirlilik daha cəlbedici görünür. Digər tərəfdən, uzun müddətdir qorunan sabit məzənnə dolların “təhlükəsiz liman” funksiyasını zəiflədib.
Nəticədə insanlar həm gündəlik xərclərini qarşılamaq, həm də manatda daha yüksək gəlir əldə etmək üçün valyuta ehtiyatlarını satışa çıxarırlar. Bu isə bank sistemində manat likvidliyini artırır.
Mərkəzi Bank niyə dollar almağa hazırlaşır?
Hazırkı şəraitdə bazarda valyuta bolluğu yaranıb. AMB rəhbərliyi hesab edir ki, yaxın 2-3 ay ərzində də mövcud vəziyyət ciddi dəyişməyəcək.
Bu səbəbdən Mərkəzi Bank artıq bazardan dollar alışını mümkün variant kimi nəzərdən keçirir. Məqsəd isə bazardakı artıq təklifi sterilizasiya etmək və valyuta ehtiyatlarını artırmaqdır.
AMB sədrinin sözlərinə görə, əgər ilin ikinci yarısında iqtisadi aktivlik artsa və valyutaya tələb yüksəlsə, hazırda alınan valyutanın yenidən bazara satılması da mümkündür.
Bu yanaşma onu göstərir ki, tənzimləyici qurum hazırda bazarda kəskin risk deyil, əksinə, yüksək təklif problemi gördüyünü açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Manatın möhkəmlənməsi başlayıb?
Valyuta bazarında yaranan yeni balans fonunda əsas müzakirə mövzularından biri də manatın möhkəmlənmə ehtimalıdır.
AMB məlumatına görə, manatın nominal effektiv məzənnəsi 2025-ci ilin dekabrı ilə müqayisədə 2026-cı ilin əvvəlində 4,6 faiz ucuzlaşıb və bu proses inflyasiyaya 1,6 faiz bəndi artırıcı təsir göstərib.
Lakin fevral-aprel aylarında dünya bazarında neftin bahalaşması fonunda manatın nominal məzənnəsində yenidən möhkəmlənmə müşahidə olunur. Bu tendensiyanın yay aylarında inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərəcəyi gözlənilir.
Mərkəzi Bank hesab edir ki, mart-aprel aylarında baş verən məzənnə dəyişikliklərinin təsiri iyul-avqust aylarında daha aydın hiss olunacaq.
Dollarlaşma azalır: Bank sektoru üçün nə dəyişir?
Hazırda bank sektorunda xarici valyutada depozitlərin payı ümumi portfelin 28 faizini təşkil edir. AMB bu göstəricini normal səviyyə hesab edir və dollarlaşmanın 20 faizə qədər enməsini də məqbul sayır.
Bunun əsas səbəbi isə bankların xarici valyutada kredit vermək imkanlarının məhdud olmasıdır. Yəni bank sistemində dollar resurslarının həddindən artıq artması iqtisadi baxımdan səmərəli hesab edilmir.
Bu baxımdan, hazırkı proses həm maliyyə sabitliyi, həm də milli valyutaya etimad baxımından Mərkəzi Bank üçün müsbət tendensiya kimi qiymətləndirilir.
Bazarda yeni psixologiya formalaşır
Baş verən proseslər göstərir ki, Azərbaycanda valyuta bazarı yeni mərhələyə daxil olur. Uzun illər bazarda dominant davranış dollar toplamaq idisə, indi əks proses müşahidə edilir.
Əhali dollar satır, manat əmanətləri artır, xarici valyutaya tələb zəifləyir və Mərkəzi Bank bazardan dollar almağa hazırlaşır. Bu isə həm bazar iştirakçılarının gözləntilərinin dəyişdiyini, həm də manatın əvvəlki illərlə müqayisədə daha dayanıqlı qəbul edildiyini göstərir.
