Azərbaycanın milli ödəniş sistemlərində güclü dinamika: Hansı istiqamət böyüyür, hansında zəifləmə var?

Azərbaycanda bank komissiyalarının yüksək olması uzun müddətdir ki, danışılan mövzudur. Visa və Mastercard kimi beynəlxalq ödəniş sistemlərinin ölkəmizdə tətbiq etdiyi yüksək tarif siyasəti zaman-zaman tənqid edilsə də nəticəsi yoxdur. Çünki hər iki ödəniş sistemi özünü təbii inhisarçı kimi aparır.

Ən kəsərli təsir mexanizmi isə milli ödəniş ekosistemini inkişaf etdirməkdir. Azərbaycan Mərkəzi Bankı  bu istiqamətdə addımlar atır və Ani Ödəniş Sisteminin imkanılarının genişləndirilməsi ilə bağlı açıqlamalar və müəyyən addımlar artıq göstəricilərə də yansıyıb. 2024 və 2025-ci ilin 10 ayı üzrə ölkənin üç əsas ödəniş sistemi – AZIPS, XÖHKS və AÖS – üzrə statistik göstəricilər iqtisadi dövriyyənin strukturunda maraqlı tendensiyaları üzə çıxarır. Rəqəmlər həm bank sektorunun aktivliyini, həm də istehlakçı davranışlarını aydın şəkildə əks etdirir.

AZIPS – “İri pullar” sistemində artan hərəkətlilik, azalan orta məbləğ

2024-cü ildə AZIPS üzrə illik dövriyyə 705,8 milyard manat olub. Aylar arasında böyük fərqlər müşahidə edilir: ən yüksək göstərici dekabrda (79,4 mlrd), ən aşağı göstərici isə mayda (46,6 mlrd) qeydə alınıb.

2025-ci ilin ilk 10 ayı isə daha maraqlı trend göstərir: ödənişlərin sayı artır, orta məbləğ isə azalır.

2024-də bir ödəniş orta hesabla 239–566 min manat aralığında olub.
2025-də isə iri ödənişlərin sayı artır, lakin daha kiçik məbləğlərlə aparılır.

Bu nə deməkdir?
Banklar və korporativ sektor ödənişləri daha çox “bölünmüş əməliyyatlar” şəklində həyata keçirir. Bu isə likvidlik planlaması, risklərin diversifikasiyası və tranzaksiya strategiyalarının dəyişməsi ilə bağlı ola bilər.

XÖHKS – Gündəlik ödənişlərdə rekord artım

XÖHKS üzrə 2024-cü ildə ümumi dövriyyə 52,9 milyard manat təşkil edib. Bu sistemdə aylıq məbləğ 3,8–6,0 milyard manat aralığında dəyişib və ən böyük sıçrayış dekabr ayında baş verib.

2025-ci ilin ilk 10 ayında isə göstəricilər daha da yüksəlib: ödəniş məbləği artıb, orta tranzaksiya dəyəri 269 manatdan 515 manata qədər yüksəlib. Oktyabr 2025 bu sistem üzrə rekord ay hesab olunur.

Bu nəyi göstərir?

Kartla ödəniş mədəniyyəti genişlənir, POS, online satış və elektron ticarət yüksəlir, istehlakçı xərcləri artır və daha yüksək qiymətli alışlar elektron kanallar üzərindən edlir. XÖHKS sektoru real iqtisadiyyatın “gündəlik nəbzi” hesab olunur.

AÖS – ödənişlər artır

AÖS sistemi üzrə 2024-cü ildə ödəniş sayları stabil olsa da, məbləğlər arasında ciddi fərqlər var. Məsələn, oktyabr ayında birdən-birə 414 milyon manatlıq sıçrayış qeydə alınıb ki, bu da böyük ehtimalla iri təşkilati ödənişlə bağlıdır.

Lakin 2025-ci ildə tam fərqli mənzərə formalaşıb. Bütün aylarda ödənişlərin orta məbləği 1,3 min manatdan 0,2 min manata qədər enib. Kiçik məbləğli əməliyyatlar üstünlük təşkil edir.

Bu hansı nəticəni verir?
AÖS sistemində böyük ödənişlər ya digər sistemlərə yönləndirilib, ya da struktur dəyişikliyi nəticəsində xırda ödənişlər payını artırıb. Sistemin xarakteri xırda tranzaksiyalara doğru dəyişir.

Ümumiyyətlə, ödəniş ekosistemi transformasiya mərhələsindədir. Azərbaycan ödəniş bazarı yeni mərhələyə qədəm qoyur:

Bu dəyişikliklər ölkədə həm bank sektorunun texnoloji yeniliklərə adaptasiyasını, həm də istehlakçıların getdikcə daha çox nağdsız ödənişə keçdiyini göstərir.

Nəticədə daha rəqəmsal, daha çevik və daha aktiv ödəniş modeli formalaşır. Bu dinamika həm banklar, həm biznes, həm də istehlakçılar üçün yeni imkanlar və yeni davranış modelləri formalaşdırır.