Əsas məzmuna keç
Bakı +7°, az buludlu
--:--:--
Tez-tez axtarılanlarBölmələr
İqtisadiyyatAnalitika

Şirkətlər niyə kapitalını azaldır? Pul əvəzinə əmlak qoyuluşunun arxasında nə dayanır?

Şirkətlər niyə kapitalını azaldır? Pul əvəzinə əmlak qoyuluşunun arxasında nə dayanır?

Azərbaycanda şirkətlərin nizamnamə kapitalının azaldılması ilə bağlı elanlar diqqət çəkir. Eyni zamanda, hüquqi şəxslərin başqa şirkətlərin kapitalına pul deyil, daşınmaz əmlak, avadanlıq və digər aktivlər qoyması halları da gündəmdədir. Bu proseslər biznesin maliyyə vəziyyəti, vergi yükünün optimallaşdırılması və şirkətlərin yenidən təşkili baxımından hansı mənzərəni ortaya qoyur?

Şirkətin nizamnamə kapitalı haqqında danışanda çoxlarının ağlına təsisçilərin şirkətə qoyduğu pul gəlir. Halbuki nizamnamə kapitalı yalnız pul vəsaitindən ibarət deyil. Buraya qanunvericiliyə uyğun qiymətləndirilmiş əmlak, avadanlıq və digər aktivlər də daxil edilə bilər.

Son dövrlər Azərbaycanda şirkətlərin nizamnamə kapitalının azaldılması ilə bağlı elanların diqqət çəkməsi isə başqa bir sual doğurur: sahibkarlar niyə şirkətlərinin rəsmi kapitalını kiçildirlər? Bu, maliyyə çətinliklərinin göstəricisidir, yoxsa biznesin strukturunun dəyişdirilməsi ilə bağlı texniki və iqtisadi qərardır?

Dövlət Vergi Xidmətinin izahlarında hüquqi şəxslərin digər şirkətlərin nizamnamə kapitalına əmlak formasında pay qoyuluşlarının və sonradan həmin şirkətlərdən çıxaraq əmlakın geri qaytarılması əməliyyatlarının artdığına diqqət çəkilir.

Məsələnin maraqlı tərəfi odur ki, bu əməliyyatlar müəyyən hallarda vergi baxımından da fərqli rejimə malikdir.

Nizamnamə kapitalının azaldılması nə deməkdir: şirkət zərərdədir?

Nizamnamə kapitalı şirkətin təsisçilərinin qoyduğu payların nominal dəyərinin cəmidir. Bu göstərici şirkətin kreditorları qarşısında müəyyən təminat rolunu oynayır. Lakin nizamnamə kapitalı ilə şirkətin bank hesabındakı pul vəsaitini eyniləşdirmək olmaz.

Məsələn, bir şirkətin nizamnamə kapitalı 1 milyon manatdırsa, bu o demək deyil ki, həmin məbləğ hazırda onun bank hesabında saxlanılır. Şirkət bu vəsaitdən avadanlıq, bina, xammal almaq, əməkhaqqı və digər əməliyyat xərclərini qarşılamaq üçün istifadə edə bilər.

Burada əsas göstəricilərdən biri xalis aktivlərdir.

Xalis aktivlər şirkətin bütün aktivləri ilə öhdəlikləri arasındakı fərqdir:

Xalis aktivlər = Aktivlər – Öhdəliklər

Məsələn, şirkətin 500 min manatlıq aktivləri, 450 min manatlıq öhdəlikləri varsa, onun xalis aktivləri 50 min manatdır. Əgər bu şirkətin nizamnamə kapitalı 200 min manatdırsa, xalis aktivlərin dəyəri nizamnamə kapitalından 150 min manat aşağıdır.

Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 90.4-cü maddəsinə əsasən, MMC-nin ikinci və hər növbəti maliyyə ili başa çatarkən xalis aktivlərinin dəyəri nizamnamə kapitalından aşağı olarsa, cəmiyyət nizamnamə kapitalının azaldığını elan etməli və bunu müəyyən edilmiş qaydada dövlət qeydiyyatına aldırmalıdır.

Beləliklə, kapitalın azaldılması bəzi hallarda şirkətin maliyyə vəziyyətində yaranmış zərərin və ya əvvəlki illərdən yığılan itkilərin hüquqi-mühasibat uçotunda əks olunmasıdır.

Amma bütün kapital azaldılması elanlarını maliyyə böhranı kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bunun başqa səbəbləri də var: təsisçinin şirkətdən çıxması, yenidən təşkil, törəmə şirkətlərin yaradılması və kapital strukturunun dəyişdirilməsi.

Son elanlar nə göstərir? Böyük kapital da azaldılır, kiçik kapital da

Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi elanlarının dərc olunduğu "Vergilər" qəzetinin məlumatlarına baxdıqda müxtəlif miqyaslı şirkətlərin kapital dəyişiklikləri ilə rastlaşırıq.

Məsələn, 2026-cı il noyabrın 5-də "SKIN CODE CLINIC" MMC nizamnamə kapitalını azaldaraq hər birinin nominal dəyəri 1 manat olan 90 paydan ibarət 90 manat müəyyən etdiyini açıqlayıb.

"REELMASTER İNDUSTRİES" MMC kapitalını 510 manatdan 500 manata endirdiyini, "GLOBUS-CONSTRUCTION" MMC isə nizamnamə kapitalının 320 manat olduğunu elan edib.

Digər tərəfdən, oktyabrın 29-da "SES 2026" MMC nizamnamə kapitalını 3,4 milyon manata endirdiyini açıqlayıb.

Mart ayında isə "G Capital" MMC nizamnamə kapitalını 14,398 milyon manat və ya 9,4 faiz azaldaraq 153,775 milyon manatdan 139,377 milyon manata endirdiyini elan etmişdi.

Bu nümunələr kapital dəyişikliklərinin həm kiçik, həm də böyük şirkətlərdə baş verdiyini göstərir.

Lakin burada mühüm məqam var: elanların mövcudluğu və ayrı-ayrı nümunələr kapital azaldılması hallarının ümumilikdə statistik artımını və ya şirkətlərin maliyyə vəziyyətinin pisləşməsini sübut etmir. Bunun üçün əvvəlki illərlə müqayisəli statistika, azaldılmanın səbəbləri və şirkətlərin maliyyə hesabatları təhlil edilməlidir.

Pul əvəzinə əmlak qoyuluşu: sahibkarlar niyə bu üsulu seçirlər?

Məsələnin digər maraqlı tərəfi şirkətlərin nizamnamə kapitalına pul əvəzinə əmlak qoymasıdır. Tutaq ki, "A" MMC yeni bir şirkət yaradır və həmin şirkətin kapitalında iştirak etmək istəyir. Bunun üçün bank hesabından 500 min manat köçürmək əvəzinə, balansında olan 500 min manatlıq avadanlığı, istehsal xəttini və ya digər əsas vəsaiti yeni şirkətin nizamnamə kapitalına pay kimi verə bilər.

Nəticədə yeni şirkətin kapitalı artır, təsisçi isə bunun müqabilində həmin şirkətdə iştirak payı əldə edir. Bu əməliyyatın iqtisadi məntiqi bir neçə istiqamətdə izah oluna bilər.

Birincisi, nağd pulun qorunmasıdır. Şirkət əlindəki likvid vəsaiti başqa əməliyyatlar, əməkhaqqı, xammal və dövriyyə kapitalı üçün saxlaya bilər. Yeni müəssisəyə pul köçürmək əvəzinə, istifadəsiz və ya həmin müəssisədə daha səmərəli işlədilə biləcək avadanlığı təqdim edir.

İkincisi, aktivlərin səmərəli bölüşdürülməsidir. Böyük şirkətlər qrupunda müxtəlif istehsal sahələri, daşınmaz əmlak və avadanlıqlar ayrı hüquqi şəxslərin balansına keçirilə bilər. Məsələn, bir şirkət istehsalla, digəri logistika ilə, üçüncüsü isə daşınmaz əmlakın idarə olunması ilə məşğul ola bilər.

Üçüncüsü, yeni investisiya və tərəfdaşlıqdır. Təsisçi yeni layihəyə pul deyil, torpaq, bina, avadanlıq və ya digər aktivlə daxil ola bilər. Digər tərəfdaş isə həmin layihəyə pul vəsaiti yatıra bilər. Beləliklə, tərəflərin töhfəsi fərqli formada olsa da, ortaq biznes qurulur.

Dördüncüsü, aktivlərin hüquqi və maliyyə baxımından strukturlaşdırılmasıdır. Müəssisələr bəzən müəyyən aktivləri ayrıca şirkətdə cəmləşdirməklə həmin aktivlərin idarə edilməsini, investisiya cəlbini və gələcək satışını asanlaşdırmağa çalışırlar. Belə əməliyyatlar özlüyündə mənfi hal deyil. Əksinə, düzgün qurulduqda kapitalın daha səmərəli istifadəsinə imkan yarada bilər.

Vergi güzəşti bu əməliyyatları niyə cəlbedici edir?

Əmlakın nizamnamə kapitalına qoyulmasının iqtisadi tərəfi ilə yanaşı, vergi baxımından da mühüm xüsusiyyəti var. Vergi Məcəlləsinin 146-cı maddəsinin müddəalarına əsasən, aktivlərin hüquqi şəxsə həmin hüquqi şəxsdə iştirak payı müqabilində verilməsi vergiyə cəlb olunan təqdimetmə hesab edilmir.

Bundan başqa, Vergi Məcəlləsinin 164.1.5-ci maddəsində idxal olunan əmlak istisna olmaqla müəssisənin nizamnamə kapitalına əmlak qoyuluşunun ƏDV-dən azad edilməsi nəzərdə tutulub. Lakin burada 2023-cü ildə edilmiş dəyişiklik də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dövlət Vergi Xidmətinin 26 yanvar 2023-cü il tarixli açıqlamasına əsasən, ƏDV ödəyiciləri tərəfindən müəssisənin nizamnamə kapitalına pay şəklində əsas vəsaitlərin qoyulması, həmin qoyuluş birbaşa digər əmlakın əldə edilməsi ilə bağlı olmadıqda, sıfır faiz dərəcəsi ilə ƏDV-yə cəlb edilir.

Bu dəyişiklikdən əvvəl belə əməliyyatlar ƏDV-dən azad edilən əməliyyat hesab olunduğundan, həmin aktivlərə görə əvvəllər əvəzləşdirilmiş ƏDV məbləğinin büdcəyə bərpası məsələsi yaranırdı. Yeni mexanizm əsas vəsaitlərin kapitala qoyuluşunda bu vergi yükünü aradan qaldırmağa yönəlib.

Başqa sözlə, dövlət bu dəyişikliklə investisiya qoyuluşlarını stimullaşdırmaq və müəssisələrin əsas vəsaitlərini yeni biznes layihələrinə yönəltməsini asanlaşdırmaq məqsədi güdüb.

Ancaq bu, istənilən əmlakın kapitala qoyulmasının avtomatik olaraq bütün vergilərdən azad olması demək deyil. Əmlakın növü, idxal mənşəyi, əvvəlki ƏDV əvəzləşdirmələri və əməliyyatın hüquqi məzmunu ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Əmlakı kapitala qoyan şirkət onu geri ala bilərmi?

Bu əməliyyatın daha bir maraqlı tərəfi var: şirkət başqa müəssisənin kapitalına əmlak qoyduqdan sonra həmin müəssisədən çıxa bilər.

İqtisadçı ekspert Altay Cəfərovun bu mövzu ilə bağlı izah etdiyi nümunədə "AA" MMC 11 800 manatlıq avadanlığı yeni yaradılan "VV" MMC-nin nizamnamə kapitalına pay kimi qoyur. Sonradan iştirakçılıqdan çıxmaq qərarına gəlir.

Burada mühüm hüquqi fərq var: əmlakın mülkiyyət hüququnun verilməsi ilə yalnız həmin əmlakdan istifadə hüququnun verilməsi eyni deyil.

Əgər əmlakın mülkiyyət hüququ yeni şirkətə keçibsə, çıxan iştirakçı avtomatik olaraq həmin avadanlığı geri tələb edə bilməz. Onunla hesablaşma şirkətin nizamnaməsinə, qanunvericiliyə və tərəflərin razılaşmasına uyğun aparılır.

Mülki Məcəllənin 96.2-ci maddəsinə görə, əgər nizamnamə kapitalına maya kimi yalnız əmlakdan istifadə hüququ verilibsə, iştirakçı cəmiyyətdən çıxarkən həmin əmlak geri qaytarılır. Bu fərq biznes əməliyyatlarının düzgün rəsmiləşdirilməsi baxımından çox vacibdir.

Kapitalın azalması kreditorlar üçün nə deməkdir?

Nizamnamə kapitalı yalnız təsisçilərin maraqlarını əks etdirmir. O, kreditorların da maraqları ilə bağlıdır. Şirkət kapitalını azaltdıqda kreditorlar bunu şirkətin maliyyə təminatının zəifləməsi kimi qiymətləndirə bilərlər. Buna görə də qanunvericilik belə qərarların açıqlanmasını və kreditorların hüquqlarının qorunmasını nəzərdə tutur.

Mülki Məcəllənin 90.8-ci maddəsinə əsasən, MMC-də kapitalın azaldılması bütün iştirakçıların paylarının nominal dəyərinin onların əvvəlki nisbəti saxlanılmaqla azaldılması yolu ilə həyata keçirilə bilər.

Kapitalın azaldılması barədə qərardan sonra şirkət kreditorlarına yazılı məlumat göndərməlidir. Kreditorlar məlumatı aldıqları gündən bir ay ərzində öhdəliklərin vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsini, öhdəliklərə xitam verilməsini və ya dəymiş zərərin ödənilməsini tələb edə bilərlər.

Deməli, nizamnamə kapitalının azaldılması sadəcə reyestrdə rəqəmin dəyişdirilməsi deyil. Bu qərar şirkətin kreditorları ilə münasibətlərinə də təsir göstərə bilər.

Əsas sual: bu, biznesdə zəifləmədir, yoxsa yeni mərhələyə keçid?

Azərbaycanda şirkətlərin nizamnamə kapitalını azaltması və eyni zamanda əmlak formasında kapital qoyuluşlarından istifadə etməsi biznes mühitində fərqli proseslərin mövcudluğunu göstərir.

Bir tərəfdən, xalis aktivləri azalan şirkətlər qanunvericiliyin tələbinə uyğun olaraq nizamnamə kapitalını azaltmalı olurlar. Digər tərəfdən, aktivlərin yeni şirkətlərə ötürülməsi, törəmə müəssisələrin yaradılması, tərəfdaşlıq və investisiya layihələri üçün əmlak formasında pay qoyuluşu iqtisadi baxımdan məntiqli ola bilər.

Burada əsas məsələ kapitalın nominal məbləği deyil, onun arxasında hansı real aktivlərin və öhdəliklərin dayanmasıdır.

Şirkətin nizamnamə kapitalının 10 milyon manat olması onun maliyyə baxımından güclü olduğunu avtomatik sübut etmədiyi kimi, kapitalın 100 min manata endirilməsi də müəssisənin mütləq böhran yaşadığı anlamına gəlmir.

 

ENA.az TelegramdaHər gün yeniliklərdən xəbərdar olmaq üçün bizi sosial şəbəkələrdə izləyin!Bizi izlə