Azərbaycanda qiymət paradoksu: sənayedə 50%, mağazada 5,5% artım

Azərbaycanda inflyasiyanın iki fərqli mənzərəsi formalaşır. Bir tərəfdən, istehlak bazarında qiymət artımı 5-6% intervalındadır, digər tərəfdən, sənaye məhsullarının istehsalçı qiymətləri bir ildə 50%-dən çox yüksəlib. Xüsusilə mədənçıxarma sənayesindəki 67%-lik bahalaşma diqqət çəkir. Bəs istehsalçı qiymətlərindəki bu sıçrayış son nəticədə alıcıların xərclərinə necə təsir edir?
Azərbaycanda inflyasiyanın real mənzərəsini yalnız mağazalardakı qiymət etiketlərinə baxmaqla qiymətləndirmək kifayət deyil. Çünki istehlakçı məhsulu alana qədər həmin məhsul bir neçə istehsal və satış mərhələsindən keçir. Xammalın, enerji resurslarının, istehsal komponentlərinin və digər sənaye məhsullarının qiymətindəki dəyişikliklər də sonradan istehlak bazarına təsir göstərə bilər.
Hərçənd rəsmi rəqəmlərlə bağlı şübhələr olsa da, Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin sentyabrına dair məlumatları bu baxımdan maraqlı mənzərə ortaya qoyur. Belə ki, 12 aylıq istehlak inflyasiyası 5,48% təşkil etdiyi halda, sənaye məhsullarının istehsalçı qiymət indeksi 50,3% artıb.
Başqa sözlə, sənaye istehsalçı qiymətlərindəki illik artım istehlak inflyasiyasından təxminən 9,2 dəfə yüksəkdir.
Bu fərq iqtisadiyyat üçün hansı mesajı verir?
İstehlak bazarında bahalaşmanın əsas mənbəyi ərzaqdır. 2026-cı ilin sentyabrında Azərbaycanda istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki ilin eyni ayı ilə müqayisədə 5,48% artıb. Lakin inflyasiyanın bütün məhsul və xidmət qrupları üzrə eyni sürətlə baş vermədiyi görünür. AMB-nin istehlak indeksinə görə, ən yüksək qiymət artımı qida məhsulları, içkilər və tütün məmulatları qrupunda qeydə alınıb. Bu kateqoriyada illik bahalaşma 6,85% təşkil edib. Ödənişli xidmətlər üzrə artım 5,06%, qeyri-qida məhsulları üzrə isə 3,59% olub.
Bu göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, istehlak bazarında qiymət artımının əsas təzyiq mənbəyi ərzaq məhsullarıdır.
Göstərici | Aylıq artım | 12 aylıq artım | Orta illik artım |
İstehlak qiymətləri indeksi | 0,89% | 5,48% | 5,65% |
Qida, içki və tütün | 1,40% | 6,85% | 6,86% |
Qeyri-qida məhsulları | 0,36% | 3,59% | 3,73% |
Ödənişli xidmətlər | 0,61% | 5,06% | 5,52% |
Xüsusilə qida məhsullarında aylıq 1,4%-lik artım diqqət çəkir. Bu, ümumi aylıq inflyasiyanın 0,89%-lik göstəricisindən xeyli yüksəkdir.
Ərzaq qiymətlərinin artması əhalinin gündəlik xərclərinə daha birbaşa təsir göstərir. Çünki qida məhsulları ev təsərrüfatlarının müntəzəm istehlak səbətinin mühüm hissəsini təşkil edir. Buna görə də ərzaq inflyasiyasının ümumi inflyasiyadan yüksək olması insanların qiymət artımını daha kəskin hiss etməsinə səbəb olur.
Yerigəlmişkən, 12 aylıq inflyasiya 5,48% olduğu halda, orta illik inflyasiya 5,65%-dir. Bu göstəricilərin fərqli olması onların müxtəlif dövrləri əhatə etməsi ilə bağlıdır. Birincisi əvvəlki ilin sentyabrı ilə müqayisəni, ikincisi isə son 12 ayın orta qiymət səviyyəsini əks etdirir.
Sənaye məhsullarında 50%-lik bahalaşma: əsas səbəb mədənçıxarmadır
Sənaye məhsullarının istehsalçı qiymət indeksi 2026-cı ilin sentyabrında əvvəlki ilin eyni ayı ilə müqayisədə 50,3% yüksəlib. Aylıq artım isə 16,6% təşkil edib. İllik bahalaşmanın strukturuna baxdıqda əsas təzyiqin mədənçıxarma sənayesindən gəldiyi görünür.
Sənaye sahəsi | Aylıq artım | 12 aylıq artım | Orta illik artım |
Sənaye məhsulları üzrə ümumi indeks | 16,6% | 50,3% | 24,7% |
Mədənçıxarma sənayesi | 24,0% | 67,0% | 30,6% |
Emal sənayesi | 0,8% | 13,5% | 10,8% |
Elektrik enerjisi və qaz | 0% | 0% | 0% |
Göründüyü kimi, mədənçıxarma sənayesində istehsalçı qiymətləri bir ildə 67% artıb. Emal sənayesində bu göstərici 13,5% təşkil edib. Deməli, sənaye üzrə ümumi indeksdəki yüksək artımın əsas hissəsi mədənçıxarma sektorundakı qiymət dəyişiklikləri ilə əlaqəlidir.
Bu, mühüm iqtisadi fərqdir. Çünki mədənçıxarma və emal sənayesi iqtisadiyyatın fərqli mərhələlərini təmsil edir. Mədənçıxarma sahəsindəki qiymət artımı xammal və hasilat məhsullarının dəyərinə təsir göstərir. Emal sənayesindəki dəyişikliklər isə istehsal zəncirinin növbəti mərhələsində məhsulların maya dəyəri ilə daha birbaşa əlaqələnə bilər.
Mədənçıxarma sənayesində 24%-lik aylıq artım da xüsusi diqqət tələb edir. Bu, bir ay ərzində qiymət indeksində ciddi dəyişiklik olduğunu göstərir. Bunun hansı məhsullar və hansı bazar amilləri hesabına baş verdiyini müəyyənləşdirmək üçün daha detallı sahəvi statistika lazımdır, bu statistikanı isə hazırda görmək olmur.
İstehsalçı qiymətləri artırsa, mağazalardakı qiymətlər də artacaq?
Alıcı üçün əsas sual budur. İstehsalçı qiymətləri ilə istehlak qiymətləri arasında əlaqə mövcuddur, lakin bu əlaqə avtomatik və eyni həcmdə baş vermir.
Məsələn, sənaye müəssisəsinin istifadə etdiyi xammalın qiyməti artdıqda onun istehsal xərcləri yüksələ bilər. Müəssisə bu artımı məhsulun satış qiymətinə daxil edə, öz mənfəət marjasını azalda və ya xərcləri optimallaşdırmağa çalışa bilər.
Əgər qiymət artımı uzun müddət davam edərsə, istehsalçıların xərcləri üzərindəki təzyiq sonrakı mərhələlərdə topdansatış və pərakəndə satış qiymətlərinə də ötürülə bilər. Və istehsalçı qiymət indeksinin 50,3% artması istehlak qiymətlərinin də 50,3% artacağı demək deyil.
Bunun bir neçə səbəbi var:
İstehsalçı qiymətləri ilə istehlak qiymətləri fərqli məhsul və xidmət qruplarını əhatə edir.
Mədənçıxarma məhsullarının qiymətindəki dəyişiklik bütün istehlak mallarının maya dəyərinə eyni səviyyədə təsir göstərmir.
İstehsalçılar qiymət artımının bir hissəsini mənfəət hesabına qarşılaya bilərlər.
İdxal qiymətləri, valyuta məzənnəsi, logistika və daxili rəqabət də son satış qiymətlərinə təsir edir.
Qiymət artımının istehlak bazarına ötürülməsi müəyyən zaman tələb edə bilər.
Buna görə də 50,3%-lik göstəricini yaxın aylarda istehlak inflyasiyasının eyni sürətlə yüksələcəyinə dair proqnoz kimi deyil, istehsalçı qiymətlərində yaranmış ciddi fərq və potensial xərc təzyiqi kimi qiymətləndirmək daha düzgündür.
Kənd təsərrüfatında vəziyyət fərqlidir
Sənaye məhsullarında kəskin qiymət artımı qeydə alındığı halda, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymətləri üzrə mənzərə daha fərqlidir.
2026-cı ilin sentyabrında kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymət indeksi aylıq 0,3%, 12 aylıq müqayisədə 1%, orta illik hesabla isə 3,8% artıb. Heyvandarlıq məhsulları üzrə 12 aylıq artım 5%, orta illik artım isə 5,9% təşkil edib.
Göstərici | Aylıq artım | 12 aylıq artım | Orta illik artım |
Kənd təsərrüfatı məhsulları | 0,3% | 1,0% | 3,8% |
Heyvandarlıq məhsulları | 0,5% | 5,0% | 5,9% |
Bu rəqəmlər maraqlı müqayisə yaradır. Belə ki, qida məhsulları, içkilər və tütün üzrə istehlak qiymətləri bir ildə 6,85% yüksəldiyi halda, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymətləri cəmi 1% artıb.
Bu fərq ərzaq inflyasiyasının yalnız kənd təsərrüfatı istehsalçılarının satış qiymətləri ilə izah edilə bilməyəcəyini göstərir.
Ərzaq məhsulunun istehlakçıya çatmasına qədər emal, qablaşdırma, saxlama, daşınma, topdansatış və pərakəndə satış mərhələləri mövcuddur. Hər mərhələdə yaranan xərclər son qiymətə təsir edə bilər.
Lakin mövcud cədvəl bu xərclərin hər birinin inflyasiyaya konkret töhfəsini müəyyən etməyə imkan vermir. Bunun üçün məhsullar üzrə daha detallı qiymət, idxal, logistika və ticarət marjası məlumatlarına ehtiyac var.
İqtisadiyyat üçün hansı risklər formalaşır?
Sentyabr göstəriciləri iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarında qiymət dinamikasının eyni olmadığını göstərir. İstehlak bazarında 5,48%-lik illik inflyasiya müşahidə edildiyi halda, sənaye istehsalçı qiymətlərindəki 50,3%-lik artım diqqət tələb edir.
Burada üç əsas risk istiqamətini fərqləndirmək olar. Birincisi, istehsal xərclərinin artmasıdır. Sənaye məhsullarının qiymətindəki yüksəliş emal müəssisələrinin xammal və komponent xərclərini artıra bilər. Bu isə müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinə və mənfəətliliyinə təsir göstərə bilər.
İkincisi, qiymət artımının digər sektorlara ötürülməsidir. İstehsal zəncirindəki bahalaşma zamanla topdansatış və pərakəndə satış qiymətlərində də özünü göstərə bilər. Bunun miqyası isə sektorların idxaldan asılılığından, rəqabət şəraitindən və müəssisələrin qiymət siyasətindən asılıdır.
Üçüncüsü, əhalinin real alıcılıq qabiliyyətidir. Ərzaq məhsullarında inflyasiyanın ümumi göstəricidən yüksək olması gəlirlərin artım tempi ilə qiymətlərin artım tempi arasındakı fərqi daha vacib edir. Əgər gəlirlər qiymətlərdən daha yavaş artırsa, əhalinin real istehlak imkanları zəifləyə bilər.
50%-lik istehsalçı inflyasiyası nə qədər davam edəcək?
Sentyabr statistikasının ortaya qoyduğu əsas nəticə budur: Azərbaycanda istehlak inflyasiyası ilə sənaye istehsalçı qiymətlərinin dinamikası arasında ciddi fərq var.
İstehlak qiymətlərində artım nisbətən məhdud görünsə də, istehsalçı qiymətlərindəki kəskin sıçrayış iqtisadiyyatın müəyyən sahələrində xərc və qiymət təzyiqlərinin gücləndiyini göstərir.
Ancaq bu vəziyyətin istehlak bazarına nə dərəcədə ötürüləcəyini müəyyənləşdirmək üçün qarşıdakı aylarda sənaye istehsalçı qiymətlərinin dinamikası, idxal qiymətləri, emal sənayesində maya dəyəri və pərakəndə ticarət göstəriciləri birlikdə təhlil edilməlidir.
İqtisadiyyat üçün əsas məsələ təkcə qiymətlərin artması deyil, bu artımın hansı sektorda, hansı səbəbdən və nə qədər davamlı olmasıdır. Çünki istehsal mərhələsində yaranan qiymət təzyiqi istehlak bazarına ötürülərsə, bugünkü 5,48%-lik inflyasiya göstəricisinin arxasında daha mürəkkəb qiymət mənzərəsi formalaşa bilər.











