Azərbaycanda məqsədli büdcə fondları ləğv oluna bilər: Söhbət 472 milyon manatdan gedir

Maliyyə Nazirliyi bir ay ərzində dövlət büdcəsinin tərkibində yaradılmış məqsədli büdcə fondlarının ləğv edilməsi və həmin fondların mədaxil mənbələrindən istifadə olunması ilə bağlı təkliflərini Prezident İlham Əliyevə təqdim etməli olacaq. Bu, dövlət başçısının imzaladığı dövlət büdcəsinin tərkibində yaradılmış məqsədli büdcə fondlarının və büdcədən maliyyələşən təşkilatların büdcədənkənar vəsaitlərindən istifadəyə dair əlavə tədbirlər haqqında fərmanda öz əksini tapıb.

Bundan başqa, fərmana əsasən, nazirlik aşağıdakılar barədə də təkliflərini bir ay müddətində hazırlayıb Prezidentə təqdim etməlidir:

- normativ hüquqi aktların təkmilləşdirilməsi;

- dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların büdcədənkənar vəsaitlərinin formalaşdırılması, toplanılması, istifadəsi və uçotunun aparılması qaydası;

- Prezidentin İşlər İdarəsinin və Xüsusi Tibb Xidmətinin tabeliyində olan qurumların göstərdiyi ödənişli xidmətlərdən əldə edilən vəsaitlərin formalaşdırılması və istifadəsi.

ENA olaraq qeyd edək ki, Azərbaycanda 8 məqsədli büdcə fondu var. 2026-cı ilin dövlət büdcəsində onların ümumi xərcləri 472 milyon 343,7 min manat nəzərdə tutulub. Bu fondlar hansılardır? 

Əsas məqam: 472 milyon manatın 453,5 milyonu nəqliyyata gedir

Cədvəldə ən diqqətçəkən məqam budur. 250 milyon manatlıq “Avtomobil yolları” fondu ilə 203,5 milyon manatlıq Nəqliyyat vasitələrinin utilizasiyası fondu birlikdə 453,5 milyon manat təşkil edir. Bu isə bütün məqsədli büdcə fondlarının xərclərinin 96%-dən çoxu deməkdir.

Başqa sözlə, 2026-cı ildə məqsədli fondlar mexanizminin əsas maliyyə yükünü ekologiya, su bioresursları və ya meşə fondları deyil, nəqliyyatla bağlı iki fond daşıyır. Bu fakt fondların ləğvi ilə bağlı müzakirəyə başqa bir aspekt də gətirir: əgər məqsəd dövlət maliyyəsinin daha vahid və çevik idarə olunmasıdırsa, islahatın əsas maliyyə effekti də məhz nəqliyyat istiqamətində görünəcək.

Məqsədli fond nədir?

Azərbaycanın “Büdcə sistemi haqqında” Qanununa görə, məqsədli büdcə fondları dövlət, Naxçıvan Muxtar Respublikası və yerli büdcələrin tərkibində konkret tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün formalaşdırılan və istifadə edilən vəsaitlərdir.

Qanun bu fondların müstəqil gəlir mənbələrinə malik ola biləcəyini də nəzərdə tutur. Fondların gəlir və xərcləri büdcədə ayrıca göstərilir və maliyyə əməliyyatları xəzinədarlıq vasitəsilə həyata keçirilir. Ən vacib məhdudiyyət isə budur: fondun vəsaiti yalnız müəyyən edilmiş məqsəd üçün istifadə oluna bilər. Məsələn, müəyyən gəlir mənbəyi konkret fonda bağlanırsa, həmin vəsait başqa sahənin maliyyələşdirilməsinə avtomatik şəkildə yönəldilə bilmir. Məhz burada fond mexanizminin həm üstünlüyü, həm də zəif tərəfi ortaya çıxır.

Fond yaratmağın üstünlüyü nədir?

Məqsədli fondun əsas üstünlüyü vəsaitin konkret məqsədə bağlanmasıdır. Bu, müəyyən sahəyə ayrılan vəsaitin başqa istiqamətə yönəldilməsinin qarşısını alır. Digər tərəfdən, vətəndaş və biznes üçün də daha aydın maliyyə mexanizmi yaradır: müəyyən ödəniş və ya gəlir mənbəyi konkret sahənin maliyyələşdirilməsinə xidmət edir.

Məsələn, “Avtomobil yolları” fondunun yaradılmasının məntiqi yol infrastrukturuna ayrılan vəsaitin ayrıca izlənilməsini təmin etməkdir. Amma iqtisadiyyatın və büdcənin strukturu dəyişdikcə bu mexanizm əks tərəfdən vəsaitlərin istifadəsində çevikliyi azalda bilər.

Bəs problem harada yaranır?

Məqsədli fondlar büdcənin içində ayrıca “maliyyə cibləri” yaradır. Bu, bir tərəfdən şəffaflıq və məqsədyönlülük verir, digər tərəfdən isə dövlət maliyyəsinin vahid şəkildə idarə olunmasını çətinləşdirə bilər. Təsəvvür edək ki, ilin ortasında bir sahədə əlavə maliyyə ehtiyacı yaranır, digər istiqamətdə isə müəyyən vəsaitə ehtiyac gözlənildiyindən daha azdır. Adi büdcə mexanizmində vəsaitlərin prioritetlərə uyğun yenidən bölüşdürülməsi daha çevik ola bilər. Məqsədli fondlarda isə qanunvericilik həmin vəsaitin başqa məqsədə yönəldilməsinə məhdudiyyət qoyur.

Bu səbəbdən fondların ləğvi ideyasının əsas iqtisadi məntiqi büdcə vəsaitlərinin daha vahid hovuzda idarə edilməsi və prioritetlərə uyğun daha çevik bölüşdürülməsi ola bilər. Lakin burada mühüm məqam var: fondların ləğvi avtomatik olaraq həmin sahələrə ayrılan vəsaitlərin də ləğvi demək deyil. Əksinə, söhbət vəsaitin “fond” statusundan çıxarılaraq birbaşa dövlət büdcəsinin müvafiq xərc maddəsində nəzərdə tutulmasından gedə bilər.

Yəni yollar üçün 250 milyon manat yox olacaq? Fondun ləğvi ilə həmin istiqamətə dövlət xərclərinin dayandırılması eyni şey deyil.

Azərbaycanın maliyyə idarəçiliyində son dövrdə daha geniş bir xətt görünür: dövlət maliyyəsinin vahid mərkəzdən idarə edilməsi, xəzinədarlıq sisteminin gücləndirilməsi, ortamüddətli xərclər çərçivəsinin və nəticə əsaslı büdcə mexanizminin tətbiqi.

2025-ci ilin sonunda Maliyyə Nazirliyinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı fərmanda da ortamüddətli xərclər çərçivəsinin, proqram və nəticə əsaslı büdcə mexanizminin tətbiqi və fiskal risklərin idarə edilməsi üçün tədbirlərin görülməsi Nazirliyin vəzifələri sırasında müəyyən edilib.

Həmin sənəddə dövlət büdcəsinə daxilolmaların və ödənişlərin, o cümlədən məqsədli büdcə fondları üzrə əməliyyatların Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Xəzinədarlıq Agentliyi vasitəsilə həyata keçirilməsi də nəzərdə tutulur. Bu baxımdan məqsədli fondların yenidən nəzərdən keçirilməsi ayrıca hadisə deyil, dövlət maliyyəsinin idarə edilməsinin daha vahid sistemə keçirilməsi istiqamətində prosesin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

2026-cı ildə fondların strukturu nə deyir?

Burada daha bir maraqlı nəticə var. 2026-cı ilin dövlət büdcəsində iki fond üzrə ümumiyyətlə xərc nəzərdə tutulmayıb:

• xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin idarə edilməsi və mühafizəsi üçün xüsusi fondlar;
• su bioresurslarının artırılması, bərpası və mühafizəsi fondu.

Digər tərəfdən, ekologiya və təbii sərvətlərlə bağlı üç fondun ümumi xərci təxminən 13,34 milyon manatdır. Müqayisə üçün, təkcə avtomobil yolları fonduna ayrılan 250 milyon manat bu məbləğdən təxminən 19 dəfə çoxdur. Bu da göstərir ki, formal olaraq səkkiz fond mövcud olsa da, onların maliyyə əhəmiyyəti eyni deyil. Əslində 2026-cı ilin rəqəmlərinə əsasən məqsədli fondlar sisteminin maliyyə ağırlıq mərkəzi iki istiqamətdə cəmlənib: yol infrastrukturu + nəqliyyat vasitələrinin utilizasiyası.

Bəs dövlət üçün nə dəyişə bilər?

Fondların ləğvi həyata keçirilərsə, bir neçə potensial nəticə yarana bilər. Birincisi, büdcənin idarə edilməsi sadələşə bilər. Ayrıca fondların gəlir və xərclərinin planlaşdırılması əvəzinə vəsaitlər dövlət büdcəsinin ümumi çərçivəsində idarə oluna bilər. İkincisi, vəsaitlərin prioritetlər üzrə yenidən bölüşdürülməsi çevikləşə bilər. Əgər müəyyən istiqamətdə xərclərə ehtiyac azalırsa, həmin resursun büdcə daxilində başqa prioritetə yönəldilməsi daha asan ola bilər. Üçüncüsü, büdcə siyasətinin nəticə əsaslı qurulması asanlaşa bilər. Çünki dövlət yalnız “bu fonda nə qədər pul ayrıldı?” sualına deyil, “bu vəsaitlə hansı nəticə əldə edildi?” sualına cavab verməlidir. Amma risk də var. Məqsədli fondların ləğvi şəffaflığın avtomatik artması demək deyil. Əgər fondların vəsaiti ümumi büdcə maddələri arasında “əridilərsə”, əksinə, müəyyən xərclərin izlənməsi çətinləşə bilər. Ona görə də əsas məsələ fondların mövcud olub-olmaması deyil, həmin vəsaitlərin büdcədə necə izlənilməsi və ictimaiyyətə necə açıqlanmasıdır.

Əsas sual: 472 milyon manat necə görünəcək?

İndi əsas maraq doğuran məqam budur: məqsədli fondlar ləğv edilərsə, 2026-cı ildə nəzərdə tutulan 472,34 milyon manatlıq xərc mexanizmi necə dəyişəcək? Burada üç ssenari mümkündür:

1. Vəsaitlər müvafiq büdcə xərc maddələrinə keçiriləcək.
Bu halda fondlar yox olacaq, amma maliyyələşdirilən fəaliyyətlər davam edəcək.

2. Bəzi fondların vəsaiti digər prioritetlər arasında yenidən bölüşdürüləcək.
Bu halda artıq söhbət yalnız texniki struktur dəyişikliyindən yox, real fiskal prioritet dəyişikliyindən gedəcək.

3. Fondların yalnız bir hissəsi ləğv ediləcək və ya birləşdiriləcək.
Bu halda daha kiçik, lakin iqtisadi və inzibati baxımdan zəruri hesab olunan mexanizmlər saxlanıla bilər.

Hazırda ən vacib məqam budur ki, fondların gələcək statusu ilə bağlı konkret maliyyə mexanizmi hələ yekunlaşmayıb. Buna görə “472 milyon manat büdcədən çıxarılır” kimi nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.