İşəgötürənlər Gen Z-dən narazıdır: "Kommunikasiya, tənqidi düşünmə kimi bacarıqlarında boşluqlar var"

Universiteti yeni bitirən gənclərin əmək bazarına hazırlığı ilə bağlı müzakirələr getdikcə qızışır. İşəgötürənlər Gen Z nümayəndələrinin kommunikasiya, peşəkarlıq və tənqidi düşünmə kimi bacarıqlarında boşluqlar olduğunu deyirlər. Lakin məsələ yalnız gənclərin üzərində deyil: universitetlər və şirkətlər də dəyişən əmək bazarına uyğunlaşmaqda çətinlik çəkirlər.

Əmək bazarında yeni bir paradoks yaranıb. Şirkətlər süni intellektdən istifadə edə bilən, texnologiyanı yaxşı bilən və sürətlə öyrənən gənc əməkdaşlara ehtiyac duyurlar. Digər tərəfdən isə həmin şirkətlərin bir hissəsi universiteti yeni bitirmiş namizədlərin işə tam hazır olmadığını düşünür.

Bu vəziyyətdə günah kimdədir?

Amerikanın Business Insider nəşrinin son araşdırması ətrafında yaranan müzakirə bu suala yeni bir prizmadan baxır. İşəgötürənlərin bir hissəsi Gen Z-ni – təxminən 1997-2012-ci illərdə doğulan nəsli – əmək bazarına tam hazır olmayan nəsil kimi qiymətləndirir. Onların fikrincə, gənc məzunlarda kommunikasiya, peşəkar davranış və tənqidi düşüncə kimi “yumşaq bacarıqlar” əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha zəifdir.

Amma ekspertlərin fikrincə, məsələni yalnız “gənclər işləməyi bacarmır” tezisi ilə izah etmək düzgün deyil.

Problem nədir?

İşəgötürənlərin narazılığının əsas səbəblərindən biri gənclərin texniki bacarıqları ilə insan münasibətləri tələb edən bacarıqları arasında yaranan fərqdir. Gen Z texnologiya ilə böyüyüb. Süni intellekt alətlərindən istifadə, rəqəmsal platformalar, onlayn kommunikasiya və məlumat axtarışı onlar üçün əvvəlki nəsillərə nisbətən daha təbii prosesdir.

Lakin iş həyatı yalnız texnologiyadan ibarət deyil. Müştəri ilə danışmaq, rəhbərə problem haqqında düzgün məlumat vermək, komanda daxilində fikir ayrılığını idarə etmək, təqdimat etmək, tənqidi qəbul etmək, qeyri-müəyyən vəziyyətdə qərar vermək və tapşırığın icrasına görə məsuliyyət daşımaq kimi bacarıqlar hələ də əmək bazarının əsas tələblərindəndir. Məhz burada boşluq yarandığı bildirilir.

Pandemiyanın da payı var

Bu vəziyyətin yaranmasında COVID-19 pandemiyasının təsiri də xüsusi qeyd olunur. Bu gün əmək bazarına daxil olan gənclərin bir hissəsi universitet və məktəb illərinin mühüm dövrünü pandemiya zamanı keçirib. Əyani təhsilin və sosial fəaliyyətlərin məhdudlaşması onların həmyaşıdları ilə ünsiyyət, komanda işi və real iş mühiti ilə tanışlıq imkanlarını azaldıb.

Bunun üzərinə ekran qarşısında keçirilən vaxtın artması və sosial münasibətlərin daha çox rəqəmsal müstəviyə keçməsi əlavə olunub. Nəticədə universiteti bitirən gəncin akademik bilikləri ola bilər, amma real iş mühitinin yazılmamış qaydalarını bilməməsi mümkündür. Bu isə işəgötürənin gözləntisi ilə yeni məzunun bacarığı arasında uçurum yaradır.

Universitetlər günahkardır?

İşəgötürənlərin bir hissəsi problemin əsas səbəbini ali təhsildə görür. Universitetlərin əsas funksiyası uzun müddət tələbəyə akademik bilik vermək olub. Lakin əmək bazarı sürətlə dəyişdikcə şirkətlərin gözləntiləri də dəyişib. Bu gün diplomdan əlavə işəgötürən namizədin nə edə bildiyini bilmək istəyir.

Başqa sözlə, “nə oxumusan?” sualının yanında “nə bacarırsan?” sualı daha çox əhəmiyyət qazanır. Bu tendensiya ali təhsil müəssisələrini də dəyişməyə məcbur edir. Məsələn, bəzi universitetlər karyera xidmətlərini yenidən qurur, təcrübə proqramlarını artırır və tələbələrə əmək bazarında tələb olunan bacarıqları daha erkən qazandırmağa çalışırlar. Bu, əslində, universitet diplomunun dəyərinin tamamilə itdiyi anlamına gəlmir.

Əksinə, diplomun funksiyası dəyişir: o, əmək bazarına giriş üçün əvvəlki qədər kifayət etməsə də, fundamental bilik və düşüncə bazası yaratmaq baxımından əhəmiyyətini qoruyur.

Bəs şirkətlərin məsuliyyəti?

Burada daha maraqlı sual ortaya çıxır: əgər yeni məzun işə hazır deyilsə, onu kim hazırlamalıdır?

Əvvəllər şirkətlər yeni işçilərin hazırlanmasına daha çox vaxt ayırırdı. Gənc əməkdaş işə qəbul olunur, müəyyən müddət ərzində təlim keçir, daha təcrübəli əməkdaşın yanında işləyir və tədricən məsuliyyəti artırdı. İndi isə vəziyyət dəyişir.

Şirkətlər xərcləri azaltmağa, daha az işçi ilə daha çox iş görməyə və məhsuldarlığı artırmağa çalışırlar. Bu isə menecerlərin yeni əməkdaşlara uzunmüddətli təlim vermək üçün ayırdığı vaxtı azalda bilər. Business Insider də Gen Z-nin qarşılaşdığı bu “karyera sıxışmasını” ayrıca qeyd edir: şirkətlər təcrübə tələb edir, amma gənclərə həmin təcrübəni qazanmaq üçün əvvəlki qədər imkan yaratmırlar.

Beləliklə, paradoks yaranır: İşəgötürən təcrübəli işçi istəyir, amma təcrübəsiz gəncə təcrübə qazandırmaq istəmir.

Süni intellekt vəziyyəti daha da dəyişir

İş dünyasında süni intellektin sürətlə yayılması isə problemi daha mürəkkəb edir. Bir tərəfdən Gen Z texnologiyadan istifadə baxımından üstün mövqedədir. Araşdırmalar gənc işçilərin AI təlimlərində daha fəal iştirak etdiyini və texnologiyanın məhsuldarlığı artırdığını bildirməyə daha meyilli olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən süni intellekt onların əmək bazarına giriş yolunu da dəyişir. Əvvəllər yeni məzunun başladığı işlərdə məlumat toplamaq, sənədləri hazırlamaq, hesabatların ilkin variantını yazmaq və digər rutin tapşırıqlar mühüm təcrübə mərhələsi idi. İndi həmin tapşırıqların bir hissəsini AI daha sürətlə yerinə yetirə bilir.

Bu isə “entry-level” – yəni başlanğıc səviyyəli işlərin özünün mahiyyətini dəyişir. Artıq şirkət yeni məzundan yalnız öyrənmək qabiliyyəti deyil, ilk gündən daha yüksək səviyyəli düşünmə və qərarvermə bacarığı gözləyə bilər. Başqa sözlə, gənclərin əmək bazarına giriş pillələri daralır.

Ən vacib bacarıq artıq AI deyil

Burada başqa bir paradoks da ortaya çıxır. Süni intellekt dövründə ən qiymətli bacarıq təkcə AI-dan istifadə etmək deyil. İşəgötürən üçün əsas sual getdikcə belə səslənir: “AI sənə cavabı verdi. Bəs həmin cavabın doğru olub-olmadığını necə müəyyənləşdirirsən?”

Bu səbəbdən tənqidi düşüncə, yaradıcılıq, kommunikasiya, problem həlli, liderlik və insanlarla işləmək bacarığı daha çox ön plana çıxır. Son dövrdə biznes məktəblərinin də diqqəti məhz bu istiqamətə yönəltməsi təsadüfi deyil. Financial Times yazır ki, biznes məktəbləri AI və dəyişən əmək bazarına uyğunlaşmaq üçün kommunikasiya, liderlik, problem həlli, tənqidi düşüncə və adaptasiya kimi “insani” bacarıqlara daha çox diqqət ayırmağa başlayıblar.

“Gen Z işləmir” demək nə qədər doğrudur?

Əslində, məsələni nəsillərarası mübahisəyə çevirmək asandır, amma bu, problemin mahiyyətini izah etmir. Çünki Gen Z tamamilə fərqli əmək bazarına daxil olur. Onlardan daha çox texnoloji savad, daha sürətli adaptasiya və daha yüksək məhsuldarlıq gözlənilir. Eyni zamanda əvvəlki nəsillərin karyeralarının başlanğıcında qazandığı bəzi təcrübələri əldə etmək imkanları azalır.

Əgər şirkət əvvəlcə gənc əməkdaşa sadə tapşırıqlar verib, sonradan onu daha mürəkkəb işlərə hazırlayırdısa, AI həmin sadə tapşırıqların bir hissəsini artıq öz üzərinə götürür. Nəticədə gəncin karyera pilləsinin ilk mərhələləri dəyişir. Bu səbəbdən məsələ yalnız Gen Z-nin “işə hazır olub-olmaması” deyil. Əsl sual budur: şirkətlər və universitetlər yeni əmək bazarına hazırdırmı?

Azərbaycan üçün də aktual məsələdir

Bu müzakirənin Azərbaycanda da əhəmiyyəti artır. Əmək bazarına hər il minlərlə yeni məzun daxil olur. Şirkətlər isə getdikcə daha çox praktiki bacarıqlara, xarici dilə, rəqəmsal savadlılığa, analitik düşüncəyə və kommunikasiya qabiliyyətinə malik əməkdaş axtarırlar. Bu baxımdan ali təhsilin yalnız diplom verməsi kifayət etmir.

Universitet-biznes əməkdaşlığı, tələbələr üçün real şirkətlərdə təcrübə imkanlarının genişləndirilməsi, mentorluq proqramları və praktiki layihələr gənclərin əmək bazarına keçidini asanlaşdıra bilər.

Şirkətlər üçün də mesaj aydındır, yeni məzundan hazır mütəxəssis gözləmək əvəzinə, onun inkişafına sərmayə qoymaq uzunmüddətli perspektivdə daha böyük səmərə deməkdir. Çünki işəgötürənlərin şikayət etdiyi “işə hazır olmayan gənc” probleminin bir hissəsi məhz həmin gəncə işə hazırlaşmaq üçün kifayət qədər imkan verilməməsindən qaynaqlana bilər.

Yeni əmək bazarının qaydası

Beləliklə, Gen Z ilə bağlı müzakirəni “gənclər əvvəlki nəsillər qədər işgüzar deyil” səviyyəsində saxlamaq düzgün olmaz. Süni intellekt, pandemiya, rəqəmsallaşma və dəyişən iş modelləri əmək bazarının özünü dəyişib. Universitetlər əvvəlki kimi yalnız diplom verə bilməz. Şirkətlər əvvəlki kimi yalnız hazır mütəxəssis axtara bilməz.

Gənclər isə yalnız diplomun əmək bazarında kifayət edəcəyini düşünməməlidir. Yeni dövrdə uğurlu model üç tərəfin – universitetin, biznesin və işçinin – birlikdə məsuliyyət daşıdığı model olacaq. Çünki süni intellekt rutin işləri nə qədər sürətlə avtomatlaşdırsa da, iş dünyasında hələ də bir şeyi tam əvəz edə bilmir: düşünən, məsuliyyət daşıyan və insanlarla işləyə bilən əməkdaşı.