Yeniyetmələr üçün “Sosial jet-lag” təhlükəsi: yeni araşdırma nəyi göstərir?

Telefon, məktəb, kurs və yuxu: yeniyetmənin günü hara sığır? Məsələnin Azərbaycana aid tərəfi də məhz burada başlayır. Nəticədə yuxu çox vaxt günün sonunda “qalan vaxta” sıxışdırılır. Alimlər hesab edirlər ki, həftəiçi tez yatıb erkən qalxan, həftəsonu isə gecəyarısına qədər oyaq qalan yeniyetmələrin yuxu rejimi onların psixi sağlamlığına təsir göstərə bilər. Yeni araşdırma qeyri-sabit yuxu cədvəli ilə yeniyetmələrdə narahatlıq arasında əlaqə olduğunu ortaya qoyub.

Yeni araşdırma

Yay tətili bitir, məktəblər açılır, zəng saatları, dərslər, kurslar və erkən səhərlər yenidən həyatın bir hissəsinə çevrilir. Ancaq bir çox yeniyetmə üçün bu, sadəcə gündəlik rejimin dəyişməsi deyil.

Yay boyu gec yatmağa və səhərlər daha gec oyanmağa öyrəşən orqanizm birdən-birə məktəb rejiminə uyğunlaşmalı olur. Həftə ərzində yuxusunu tam ala bilməyən yeniyetmə isə həftəsonu daha çox yataraq “itirilmiş saatları” kompensasiya etməyə çalışır. Alimlər bu vəziyyəti “sosial jet-lag” adlandırırlar.

Yeni araşdırma göstərir ki, həftəiçi və həftəsonu yuxu saatları arasında fərq artdıqca yeniyetmələrdə daha yüksək narahatlıq səviyyələri müşahidə olunur. Araşdırma Böyük Britaniyanın Sauthempton Universitetinin alimləri tərəfindən aparılıb və 12 tədqiqatın nəticələrini, ümumilikdə 230 mindən çox iştirakçının məlumatlarını əhatə edib.

“Sosial jet-lag” nədir?

Əslində, “jet-lag” anlayışı təyyarə ilə bir neçə saat qurşağını keçdikdən sonra insanın bioloji saatı ilə yaşadığı məkanın vaxtı arasında yaranan uyğunsuzluğu ifadə edir. “Sosial jet-lag” isə təyyarə ilə heç yerə getmədən yaranır.

Məsələn, yeniyetmə həftəiçi saat 23:00-da yatıb səhər 07:00-da oyanır. Həftəsonu isə saat 02:00-da yatır və səhər 11:00-da oyanır. Orqanizm üçün bu, iki fərqli zaman rejimi deməkdir.

Bazar ertəsi səhər isə bioloji saat hələ həftəsonu rejimində olduğu halda, məktəb artıq erkən oyanmağı tələb edir. Nəticədə yeniyetmə üçün həftənin ilk günləri sanki kiçik bir “saat qurşağı dəyişməsi”nə çevrilir.

Problem yalnız yuxunun azlığında deyil

Maraqlı məqam budur ki, məsələ yalnız yeniyetmənin neçə saat yatması ilə bağlı deyil. Nə vaxt yatması və nə vaxt oyanması da əhəmiyyətlidir.

Sauthempton Universitetinin tədqiqatçılarına görə, yeniyetməlik dövründə insanın bioloji saatında təbii dəyişiklik baş verir. Yetkinlik dövründə daxili saat bir neçə saat gecikə bilər. Bu səbəbdən yeniyetmə təbii olaraq daha gec yuxulamağa və daha gec oyanmağa meyllənir. Ancaq məktəb rejimi bunun əksini tələb edir: erkən oyanmaq. Beləliklə, yeniyetmənin bioloji saatı ilə sosial həyatının qrafiki arasında toqquşma yaranır.

Tədqiqatın həmmüəllifi Sarah Chellapanın sözlərinə görə, yetkinlik dövründə bədənin daxili saatı geriyə doğru dəyişir və yeniyetmələr təbii olaraq daha gec yuxulu olmağa başlayırlar. Üstəlik, məktəbin erkən başlaması, sosial həyat və onlayn ünsiyyət yuxuya ayrılan vaxtı daha da azalda bilər.

Narahatlıqla yuxu arasında “qapalı dövrə”

Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri də budur ki, məsələ birtərəfli görünmür. Daha böyük “sosial jet-lag” yaşayan yeniyetmələrdə narahatlıq səviyyəsi daha yüksək olur. Amma eyni zamanda, daha yüksək narahatlıq da daha böyük “sosial jet-lag” ilə əlaqələndirilir.

Beləliklə, bir növ qapalı dövrə yarana bilər: yuxu rejimi pozulur, narahatlıq artır, yuxu rejimi daha da pozulur.

Lakin burada mühüm elmi qeyd var: tədqiqatçılar bu nəticələrin əlaqəni göstərdiyini, səbəb-nəticə münasibətini sübut etmədiyini xüsusi vurğulayırlar. Yəni “gec yatmaq mütləq narahatlığa səbəb olur” demək hələ mümkün deyil.

Narahatlıq yeniyetmələr arasında nə qədər yayılıb?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, narahatlıq yeniyetmələr arasında ən geniş yayılmış psixi sağlamlıq problemlərindən biridir. Dünyada 10–14 yaşlı uşaqların təxminən 4,4%-nin, 15–19 yaşlı yeniyetmələrin isə 5,5%-nin narahatlıq pozuntusundan əziyyət çəkdiyi təxmin edilir.

Bu səbəbdən yuxu rejimi kimi gündəlik davranışların psixi sağlamlıqla əlaqəsinin araşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki yeniyetməlik dövründə başlayan psixi sağlamlıq problemləri sonrakı həyat mərhələlərinə də təsir göstərə bilər.

“Həftəsonu çox yatmaq” həqiqətən yuxu borcunu bağlayır?

Bir çox valideyn və yeniyetmə üçün həftəsonunun əsas məqsədi məhz budur: həftə ərzində yığılan yuxu çatışmazlığını şənbə və bazar günləri daha çox yatmaqla kompensasiya etmək. Amma burada başqa problem yaranır.

Həftəsonu yuxu saatının ciddi şəkildə dəyişdirilməsi bazar ertəsi yenidən erkən oyanmağı çətinləşdirə bilər. Beləliklə, yeniyetmə bazar ertəsi səhər həm yuxusuz, həm də bioloji olaraq hələ “həftəsonu rejimində” ola bilər.

Bu səbəbdən alimlər yalnız daha çox yatmağı deyil, mümkün qədər sabit yuxu vaxtını da vacib hesab edirlər.

Məktəb saatları dəyişməlidirmi?

Araşdırmanın ən müzakirəolunan tərəfi də budur. Tədqiqatçılar problemin yalnız yeniyetmənin və ya valideynin üzərinə qoyulmamasını təklif edirlər. Çünki yeniyetmənin bioloji saatı dəyişirsə, amma məktəb hər səhər erkən başlamaqda davam edirsə, burada fərdi iradədən daha böyük bir məsələ ortaya çıxır.

Sauthempton Universitetinin alimləri məktəblərin başlanma saatlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinin yeniyetmələrin yuxu və rifahını yaxşılaşdırmaq üçün mümkün yollardan biri olduğunu bildirirlər. Bu yanaşmanı dəstəkləyən başqa bir 2026-cı il araşdırmasında da məktəbin başlama saatının bir saat gecikdirilməsinin erkən yeniyetmələrdə yuxu müddətini, gündüz yuxululuğunu və bəzi icraedici funksiyaları yaxşılaşdırdığı bildirilib.

Telefon, məktəb, kurs və yuxu: yeniyetmənin günü hara sığır?

Məsələnin Azərbaycana aid tərəfi də məhz burada başlayır. Məktəb saatı, əlavə hazırlıq, kurslar, ev tapşırıqları, sosial şəbəkələr, telefon və kompüter qarşısında keçirilən vaxt...Bütün bunlar yeniyetmənin gününü doldurur. Nəticədə yuxu çox vaxt günün sonunda “qalan vaxta” sıxışdırılır.

Əgər yeniyetmə səhər erkən qalxmalıdırsa, lakin gecə saatlarında həm dərs oxuyur, həm telefondan istifadə edir, həm də sosial ünsiyyətdədirsə, problem sadəcə “uşaq gec yatır” ifadəsi ilə izah edilə bilməz. Bu, eyni zamanda məktəb rejimi, ailə qaydaları, rəqəmsal davranış və yeniyetmənin bioloji inkişafının kəsişdiyi bir məsələdir.

Bəs nə etmək olar?

Tədqiqatçılar yeniyetmələr üçün daha sağlam və sabit yuxu rejiminin formalaşdırılmasını vacib hesab edirlər.

Burada bir neçə sadə prinsip önə çıxır:

• Həftəiçi və həftəsonu yuxu saatları arasında kəskin fərq yaratmamaq;

• Gecə saatlarında ekran qarşısında keçirilən vaxtı azaltmaq;

• Yeniyetmənin bioloji ehtiyaclarını nəzərə almaq;

• Məktəb və əlavə təhsil qrafiklərinin yuxu rejiminə təsirini nəzərə almaq;

• Davamlı narahatlıq, yuxu problemləri və gündəlik fəaliyyətə təsir edən psixoloji əlamətlər olduqda mütəxəssisə müraciət etmək.

Yeniyetmənin yuxusu yalnız “neçə saat yatdı?” sualı ilə ölçülməməlidir. “Hər gün nə vaxt yatır və nə vaxt oyanır?” sualı da ən azı bunun qədər vacib ola bilər.