Venesuela ilə ABŞ neft şirkətləri arasında təzminat mübahisəsinin tarixi
ABŞ prezidenti Donald Trampın “neft oğurluğu”nda ittiham etdiyi Venesuela, neft sektorunun milliləşdirilməsindən sonra təxminən 50 il ərzində ABŞ şirkətlərinə milyardlarla dollar ödəyib, lakin bu ödənişlər amerikalılar tərəfindən yetərli sayılmayıb.
“Washington Post”un yazdığına görə, 1908-1935-ci illərdə Venesuelanı idarə edən Xuan Visente Qomez üç xarici neft şirkətinə güzəştlər edərək Venesuela bazarının 98 faizinə nəzarət edib.
O dövrdə neft Venesuelanın ümumi ixracının 90 faizindən çoxunu təşkil edərək, onu dünyanın ikinci ən böyük neft istehsalçısı və ən böyük ixracatçısına çevirdi.
Bununla belə, Qomezin xələfləri ölkə iqtisadiyyatına daha çox nəzarət etmək istəyirdilər. İsaias Medina Anqaritanın prezidentliyi dövründə 1943-cü ildə xarici neft şirkətlərinin qazanclarının yarısını hökumətə vermələrini tələb edən qanun qəbul edildi.
Daha sonra, 1976-cı ildə Venesuelada neft ehtiyatlarının kəşfiyyatı, hasilatı, emalı və ixracı, o zamanlar ABŞ-da yerləşən Exxon və Mobil kimi yüzlərlə özəl və xarici şirkətlər tərəfindən idarə olundu. Bu əməliyyatları dövlətə məxsus neft şirkəti Petroleos de Venezuela S.A. (PDVSA) öz üzərinə götürüb.
Uqo Çavesin Venesuela prezidenti seçilməsindən sonra 2007-ci ildən etibarən dövlətin neft sektorunda payı artıb.
ABŞ prezidenti Donald Tramp 2025-ci il dekabrın 18-də Venesuela ilə bağlı "Onlar bizim bütün enerji hüquqlarımızı aldılar. Qısa bir müddət əvvəl bütün neftimizi qeyri-qanuni yolla aldılar" desə də, Venesuelada neft sektorunun milliləşdirilməsi administrasiyanın onilliklər ərzində apardığı səylərin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Xarici şirkətlər təzminat istəyirlər
Venesueladakı milliləşdirmə prosesi 1999-cu ildə birləşən ABŞ-ın Exxon və Mobil neft şirkətlərinə, həmçinin 1984-cü ildə Chevron-a çevrilən Gulf Oil və Hollandiyada yerləşən Shell-ə mənfi təsir göstərdi.
Qəzetlərə görə, Venesuelanın xam neft hasilatının 70%-dən çoxuna sahib olan bu şirkətlər təxminən 5 milyard dollar itirdilər, lakin hər biri 1 milyard dollar təzminat aldı.
Milliləşdirmə prosesi zamanı ExxonMobil və ConocoPhillips yeni müqavilə şərtlərini rədd etdi və arbitraj vasitəsilə təqribən 40 milyard dollar təzminat istədi.
Chevron və İspaniyada yerləşən Repsol kimi şirkətlər yeni müqavilələr vasitəsilə Venesuelada qaldılar. Chevron Venesuelada fəaliyyətini davam etdirən yeganə ABŞ şirkəti oldu.
Daha sonra Beynəlxalq Ticarət Palatası 2012-ci ildə ExxonMobil-ə 908 milyon dollar, 2018-ci ildə ConocoPhillips-ə 2 milyard dollar təzminat ödəyib. Dünya Bankının İnvestisiya Mübahisələrinin Həlli Mərkəzi 2014-cü ildə ExxonMobil-ə 1,6 milyard dollar, ConocoPhillips-ə isə 8,79 milyard dollar mükafat verib.
Hiperinflyasiya və sanksiyalar səbəbindən iqtisadi çətinliklərdən əziyyət çəkən Venesuela bu təzminatların hamısını hələ də ödəməyib.
İqtisadçı Rodrigezin fikrincə, Trampın iddiası “əsassızdır”.
ABŞ-ın Denver Universitetindən venesuelalı iqtisadçı Francisco Rodriguez məsələ ilə bağlı şərhində "Trampın Venesuelanın ABŞ-dan neft və torpaq oğurladığı iddiası əsassızdır" deyib.
Rodriges əlavə edib ki, o zaman ABŞ Venesuelanın hasilatın iflasa uğradığını görməkdənsə, nisbətən ucuz neft tədarükçüsü olmağa üstünlük verirdi. O qeyd edib ki, Venesuela təzminatları ödəyərkən ABŞ “öz sanksiyaları ilə ödəməyi çətinləşdirib və ölkəni onlardan nəsə oğurlamaqda ittiham edib”.
