Banklar 41 milyard manatlıq depozitə nə qədər faiz ödəyir və bu pulla nə qədər qazanır? - TƏHLİL

Azərbaycan banklarında müştərilərin 41 milyard manatdan çox vəsaiti var. Bu pul banklar üçün pulsuz resurs deyil: təkcə 2026-cı ilin ilk 8 ayında banklar depozit sahiblərinə təxminən 1 milyard manat faiz ödəyib. Amma həmin vəsait bank üçün xərc olduğu qədər, gəlir yaratmaq üçün əsas resurslardan biridir.

Bank biznesinin ən sadə düsturu belədir: pul cəlb et, həmin pulu daha yüksək gəlirlə yerləşdir və aradakı fərqdən qazan.

Azərbaycan bank sektorunun 2026-cı ilin ilk 8 ayındakı nəticələri bu mexanizmin miqyasını aydın göstərir. Banklar yanvar-avqust aylarında depozitlər üzrə 995 milyon manat faiz xərci çəkib. Eyni dövrdə kreditlərdən əldə olunan faiz gəliri 2 milyard 982,6 milyon manata çatıb. Yəni kreditlər banklara depozitlərə ödədikləri faizdən təxminən 3 dəfə çox faiz gəliri gətirib.

Bəs bu fərqin arxasında nə dayanır? Banklar müştərilərdən topladıqları pula faktiki olaraq neçə faiz ödəyir? Kreditdən qazandıqları faizlə depozitə verdikləri faiz arasında nə qədər məsafə var? Və ən əsası – bankların “pulunun qiyməti” son nəticədə müştəri üçün nə deməkdir?

41 milyard manat banklar üçün niyə bu qədər vacibdir?

2026-cı ilin avqustunda bankların depozit portfeli təxminən 40,4 milyard manat idi. Sentyabrın sonuna yaxın bank sektorunun ümumi depozit bazası isə 41 milyard manatı keçib. Bu vəsait bankların əsas maliyyələşmə mənbələrindən biridir. Bu pulun hamısı eyni xüsusiyyətə malik deyil.

Şirkətlərin hesablarındakı tələbli vəsaitlər, əhalinin kart və cari hesablarında saxladığı pullar, müddətli əmanətlər – bunların bank üçün maliyyə yükü eyni deyil. Məsələn, tələbli depozitə bank çox aşağı faiz ödəyə və ya ümumiyyətlə faiz ödəməyə bilər. Müddətli əmanət isə bank üçün daha bahalı resursdur: bank müştəriyə əvvəlcədən müəyyən edilmiş faiz ödəmək öhdəliyi götürür. Bu səbəbdən 41 milyard manatın hamısının bank üçün eyni “qiyməti” yoxdur.

Banklar 8 ayda depozit sahiblərinə 995 milyon manat ödəyib

Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında bankların depozitlər üzrə faiz xərcləri 995 milyon manat olub. Bir il əvvəl bu rəqəm 827,5 milyon manat idi. Deməli, bankların depozitlərə ödədiyi faiz xərci bir il ərzində 167,6 milyon manat və ya 20,2% artıb. Bu artım xüsusilə diqqətçəkəndir: depozitlər bank üçün maliyyə mənbəyi olmaqla yanaşı, onun xərc maddəsini də böyüdür.

Burada daha maraqlı detal var. 995 milyon manatlıq depozit faiz xərclərinin 788,5 milyon manatı müddətli depozitlərin payına düşüb. Yəni bankların depozit resursunun ən bahalı hissələrindən biri məhz müddətli əmanətlərdir.

Bankların 8 aylıq “pul hesabı”

Beləliklə, bankların faiz gəlirlərinin əsas mənbəyi dəyişməyib. İlk 8 ayda bankların kreditlər üzrə faiz gəliri 2 milyard 982,6 milyon manat olub. Bu, bütün faiz gəlirlərinin təxminən 81%-i deməkdir. Bir il əvvəl kreditlər üzrə faiz gəliri 2 milyard 544,7 milyon manat idi. Beləliklə, bir il ərzində bu gəlir 17,2% artıb.

Amma bu, o demək deyil ki, bank depozitə 10 manat faiz verib, həmin pulla kredit verərək 30 manat təmiz qazanc əldə edir. Çünki bankın kreditdən aldığı faiz gəlirinin qarşısında başqa xərclər də dayanır: maliyyə sektorundan cəlb olunan vəsaitlərin dəyəri, işçi və filial xərcləri, texnologiya xərcləri, problemli kreditlər üzrə ehtiyatlar, vergilər və digər xərclər.

Bəs faiz fərqi nə qədərdir?

Ən maraqlı sual məhz budur. 2026-cı ilin avqustunda manatla müddətli depozitlər üzrə orta faiz dərəcəsi 9,12% olub. Fiziki şəxslərin manatla müddətli əmanətlərində orta faiz 9,99%, hüquqi şəxslərin depozitlərində isə 6,86% təşkil edib. Eyni vaxtda manatla kreditlər üzrə orta faiz dərəcəsi 15,74% olub.

Beləliklə, bazarın orta göstəricilərinə baxanda kreditlə depozit arasında təxminən 6,6 faiz bəndlik nominal fərq görünür. Amma bu rəqəmi birbaşa bankın mənfəəti kimi qəbul etmək olmaz. Çünki bu, orta faiz dərəcələrinin müqayisəsidir, bank sektorunun faktiki xalis faiz marjası deyil. Bundan əlavə, depozitlərin əhəmiyyətli hissəsi tələbli olduğundan bütün 41 milyard manatın üzərinə 9,12% faiz ödəmək kimi bir vəziyyət yoxdur.

“Pulun qiyməti” niyə kredit faizindən aşağıdır?

Burada bank biznesinin ən vacib mexanizmlərindən biri ortaya çıxır. Bank müştəridən depozit qəbul edərkən həmin vəsaitin qiymətini – yəni maliyyələşmə xərcini – formalaşdırır. Sonra bu vəsaiti kredit, qiymətli kağız, banklararası yerləşdirmə və digər aktivlərə yönəldir.

Əgər bankın cəlb etdiyi vəsait ucuzdursa, daha yüksək gəlir gətirən aktivlərə yerləşdirmə imkanları onun faiz gəlirini artırır. Məhz buna görə depozit faizlərinin hərəkəti kredit bazarı üçün də vacibdir.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun Azərbaycan üzrə 2026-cı il qiymətləndirməsində də bankların manat kredit və depozit faizlərinin siyasət dərəcəsinin dinamikasından fərqli hərəkət etdiyi, manat üzrə bankların orta xalis faiz marjasının 2023-cü ilin ikinci yarısından 2026-cı ilin əvvəlinə 6%-dən 6,2%-ə yüksəldiyi qeyd olunur.

Faizlər artır

Rəqəmlər göstərir ki, bankların həm faiz gəlirləri, həm də faiz xərcləri artır. 2026-cı ilin ilk 8 ayında bankların ümumi faiz gəlirləri 3,695 milyard manat, faiz xərcləri isə 1,363 milyard manat olub.

Nəticədə xalis faiz gəliri 2,282 milyard manat təşkil edib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 266,3 milyon manat və ya 13,2% çoxdur. Başqa sözlə, bankların depozit üçün ödədiyi pul bahalaşsa da, bankların faizdən qazandığı məbləğ də daha sürətlə böyüyüb. Bu, sektorun mənfəət göstəricilərinə də təsir edib: bankların yanvar-avqust üzrə xalis mənfəəti 949,7 milyon manata çatıb və illik müqayisədə 22,7% artıb.

“Sarı işıq” da var

Bankların faiz gəlirlərinin artması avtomatik olaraq bütün risklərin azaldığı anlamına gəlmir. Məsələn, bankların aktivlər üzrə mümkün zərərlərin ödənilməsi üçün ayırdığı ehtiyatlar 2026-cı ilin ilk 8 ayında 292,2 milyon manat olub. Bir il əvvəl bu göstərici 225,9 milyon manat idi. Artım 29,3% təşkil edib. Yəni banklar daha çox faiz gəliri əldə edir, amma kredit və digər aktivlər üzrə risklərə qarşı daha çox ehtiyat da yaradır.

Daha bir maraqlı detal: banklarda likvidlik çoxalıb

Mövzunu daha da maraqlı edən başqa bir amil var. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2026-cı ilin avqustunun sonunda bank sektorunda struktur likvidlik profisiti 6,3 milyard manata çatıb. Bu göstərici ilin əvvəlindən 2,2 dəfə artıb. Mərkəzi Bank sentyabr qərarında da bank sektorunda artıq likvidliyin olduğunu vurğulayıb. Bu isə belə bir sualı doğurur: Əgər bankların əlində artıq likvidlik artırsa, depozit üçün rəqabət və onun qiyməti gələcəkdə necə dəyişəcək?

Məhz burada depozit faizləri, kredit faizləri, bankların qiymətli kağızlara yatırımları və pul bazarı bir-biri ilə əlaqələnir.

Nəticə etibarilə hazırda Azərbaycanın bank sektorunun balansında 41 milyard manatlıq depozit olması ilk baxışda böyük rəqəmdir. Amma bank üçün əsas məsələ odur ki, bu pul banka neçəyə başa gəlir və bank həmin pulu neçəyə işlədə bilir?

2026-cı ilin ilk 8 ayının rəqəmləri göstərir ki, banklar depozit sahiblərinə təxminən 1 milyard manat faiz ödəyib, kreditlərdən isə təxminən 3 milyard manat faiz gəliri əldə edib. Bu iki rəqəm arasındakı məsafə bank biznesinin əsas gəlir mexanizmini göstərir.