ABB və PAŞA Bank səhmlərinin qiymətini cəmi 1 səhm müəyyən edir? – ENA.az təhlil edir
Son günlər Bakı Fond Birjasında (BFB) ticarət olunan ABB və PAŞA Bank səhmlərinin qiymət dinamikası investorların diqqətini çəkir. Günün sonunda ticarət statistikasına baxdıqda bəzi hallarda elə təəssürat yaranır ki, bağlanış qiymətini müəyyən edən son əməliyyatın həcmi cəmi 1 səhm olub.
Bu isə haqlı sual yaradır: bir səhm bütün bazarın qiymətini müəyyən edə bilərmi? ENA.az məsələni araşdırıb və BFB-dən bununla bağlı açıqlama alıb.
BFB: Bağlanış qiyməti son əqdin qiymətidir
Bakı Fond Birjasının ticarət reqlamentinə əsasən, bağlanış qiyməti ünvanlı əqdlər istisna olmaqla, ticarət günü ərzində həmin qiymətli kağız üzrə bağlanmış sonuncu əqdin qiyməti əsasında müəyyən edilir. Ən maraqlı məqam isə budur ki, bağlanış qiymətinin hesablanması üçün minimum həcm tələbi mövcud deyil. Başqa sözlə, günün son əməliyyatı cəmi 1 səhm üzrə bağlanıbsa, həmin qiymət rəsmi bağlanış qiyməti kimi qəbul edilir.
Bu nə deməkdir? Tutaq ki, gün ərzində PAŞA Bank səhmlərinin əsas hissəsi 54,20 manat qiymətindən alınıb-satılır, ticarətin son saniyələrində isə investor 1 səhm üçün 54,90 manat ödəyir. Bu halda rəsmi statistikada günün bağlanış qiyməti 54,90 manat kimi görünəcək. Beləliklə, qrafikdə səhm gün ərzində təxminən 1,3% bahalaşmış kimi görünə bilər. Halbuki gün ərzində bağlanan əməliyyatların böyük hissəsi həmin qiymətdən xeyli aşağı səviyyədə həyata keçirilib. Bu isə xüsusilə yeni investorlar üçün bazarın real qiymət dinamikasını qiymətləndirməyi çətinləşdirə bilər.
BFB-də bağlanış hərracı necə işləyir?
BFB bildirir ki, ticarət reqlamentində bağlanış hərracı mərhələsi də nəzərdə tutulub. Bu mərhələdə ticarət tarazlaşdırıcı qiymət prinsipi əsasında təşkil olunur. Lakin bağlanış hərracında heç bir əqd baş tutmazsa, sistem avtomatik olaraq fasiləsiz ticarət mərhələsində bağlanmış son əqdin qiymətini bağlanış qiyməti kimi qəbul edir. Yəni praktikada son əməliyyatın həcmi istənilən qədər kiçik ola bilər.
Bu, manipulyasiya deməkdirmi?
Bu mexanizm avtomatik olaraq qiymət manipulyasiyası anlamına gəlmir. Lakin aşağı likvidlik şəraitində kiçik həcmli əməliyyatların qiymətə təsiri əhəmiyyətli dərəcədə artır. Likvid bazarlarda son əməliyyatın həcmi adətən böyük olur və bir neçə səhm qiymətə ciddi təsir göstərə bilmir. Azərbaycan bazarında isə bəzi səhmlər üzrə ticarət həcmi aşağı olduğundan, son əməliyyat qiymətin formalaşmasında daha böyük rol oynaya bilir.
İnkişaf etmiş bazarlarda necədir?
Dünyanın iri fond birjalarında bağlanış qiymətinin daha obyektiv formalaşması üçün müxtəlif mexanizmlər tətbiq olunur.
Onlardan ən geniş yayılanları:
Closing Auction (bağlanış hərracı) – günün sonunda bütün alış və satış sifarişləri bir nöqtədə toplanır və maksimal ticarət həcmini təmin edən qiymət müəyyən edilir;
VWAP (Volume Weighted Average Price) – qiymət yalnız son əməliyyata deyil, gün ərzindəki əməliyyatların həcminə görə hesablanan orta göstəriciyə əsaslanır.
Bu yanaşmaların məqsədi son saniyədə baş vermiş kiçik həcmli əməliyyatın bazarın ümumi qiymətini müəyyən etməsinin qarşısını almaqdır.
Azərbaycan bazarı hələ çox dayazdır
Hazırda ABB və PAŞA Bank BFB-də ən aktiv səhmlər hesab olunsa da, onların likvidliyi inkişaf etmiş fond bazarları ilə müqayisədə hələ də aşağıdır. Məsələn, ABŞ-da Apple və ya Microsoft kimi şirkətlərin səhmlərində günün son əməliyyatı milyonlarla dollar həcmində ola bilər. Azərbaycan bazarında isə bəzi hallarda son əməliyyatın həcmi cəmi 1–5 səhm təşkil edə bilir. Bu da qiymətin kiçik həcmli əməliyyatlara daha həssas olmasına səbəb olur.
BFB: Likvidliyi artırmaq üçün marketmeyker institutu inkişaf etdirilir
Bakı Fond Birjası bildirir ki, bazarın likvidliyini artırmaq məqsədilə marketmeyker institutu davamlı şəkildə inkişaf etdirilir. Bu istiqamətdə ayrıca marketmeyker sessiyası yaradılıb, ticarət qaydalarına dəyişikliklər edilib, marketmeyker əməliyyatları üçün güzəştli tariflər tətbiq olunub. Bu addımların məqsədi bazarda daimi alış və satış kotirovkalarının təmin edilməsi, qiymət fərqlərinin azalması və ticarət aktivliyinin yüksəldilməsidir.
ENA-nın təhlili
BFB-nin tətbiq etdiyi mexanizm beynəlxalq praktikada istifadə olunan metodlardan biri olsa da, aşağı likvidlik şəraitində onun nəticələri bazarın real vəziyyətini hər zaman tam əks etdirməyə bilər. Bağlanış qiymətinin son əməliyyat əsasında müəyyən edilməsi hüquqi baxımdan normaldır. Lakin investorlar üçün vacib olan yalnız son qiymət deyil, günün hansı həcmdə və hansı qiymət diapazonunda ticarət edildiyini də nəzərə almaqdır.
Azərbaycan kapital bazarı inkişaf mərhələsindədir. Yeni IPO-ların artması, fərdi investorların sayının çoxalması və marketmeyker institutunun gücləndirilməsi likvidliyi artırdıqca, kiçik həcmli əməliyyatların qiymətə təsiri də tədricən azalacaq.
Bu baxımdan, son əqdin qiyməti ilə formalaşan bağlanış göstəricisi bazarın texniki qaydalarına uyğun olsa da, onu bazarın "ədalətli qiyməti" kimi qiymətləndirərkən ticarət həcmi və likvidlik amillərini də nəzərə almaq vacibdir.
